Barszcz zwyczajny

Heracleum sphondylium L.

Barszcz zwyczajny to okazana roślina osiągająca wysokość 50–150 cm, która po roztarciu wydziela silny, specyficzny i nieprzyjemny zapach.

Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje)
Natura i Siedlisko
Wymagania Siedliskowe
  • Stanowisko: Najczęściej można spotkać ją w zacienionych i wilgotnych lasach, w niższych partiach gór oraz w zaroślach, rowach i na wysypiskach śmieci.[8]
  • Gleba:
  • Woda:
  • Mrozoodporność:
Występowanie i zasięg 🌐 z sieci
  • Występuje w całej niemal Europie, w dużej części Azji i w Maroku, rozprzestrzenił się też gdzieniegdzie poza obszarami swojego rodzimego występowania. W Polsce jest gatunkiem pospolitym.[1]
  • Występuje pierwotnie w Europie i północno-zachodniej Afryce. Na Islandii, w Finlandii i Nowej Zelandii jest rośliną neofityczną.[2]
  • Roślina ta występuje powszechnie na łąkach, na bogatych w zioła łąkach, w żywopłotach, na łąkach i w lasach, na poboczach dróg i nasypach kolejowych, na nieużytkach oraz na gruntach uprawnych.[3]
  • Występuje na łąkach, polanach, na skrajach lasów oraz w lasach i na polach niemal w całej Ukrainie.[4]
  • Główny okres kwitnienia w kontynentalnej Europie przypada na miesiące od czerwca do września, przy czym najobfitsze kwitnienie i owocowanie występuje w lipcu i sierpniu.[5]
  • nasiona W Wielkiej Brytanii nasiona barszczu zwykle rozprzestrzeniają się od końca września do początku października.[5]
Rozpoznawanie w terenie
  • Okazała roślina, osiągająca wysokość 50–150 cm. Ma silny, specyficzny zapach.[1]
  • Jedna z największych roślin zielnych Ukrainy, osiągająca wysokość 1,5–2,5 m. Z tego powodu rodzaj Heracleum został nazwany na cześć bohatera Heraklesa.[4]
  • Szerokie liście złożone osiągają długość do 50 centymetrów, są owłosione i składają się z 5-7 listków o ząbkowanych brzegach.[5]
  • Roślina często bywa mylona z barszczem syberyjskim, który charakteryzuje się żółtozielonymi kwiatami ułożonymi promieniście.[5]
  • Podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria) to wieloletnia roślina z rodziny selerowatych ... Podagrycznik pospolity osiąga wysokość 60-90 cm i kwitnie od początku maja, aż do końca września.[8]
  • Korzeń: Gruby, wrzecionowaty, na wiosnę z zielonkawym sokiem o ostrym smaku.[1]
  • Pusta w środku, żebrowana łodyga pokryta szorstkimi włoskami wyrasta z dużego korzenia palowego.[3]
  • Kwiatostan stanowi 15–30 baldaszków różnej długości zebranych w baldach złożony. Kwiaty promieniste, o białych płatkach, czasem czerwonawych lub żółtozielonych.[1]
  • Jej kwiaty są białe, często z lekkim zielonkawym lub jasnoróżowym odcieniem.[2]
  • Kwiaty rosną w dużych kwiatostanach. Kwiaty na obrzeżach kwiatostanu mają powiększone płatki na zewnętrznej stronie.[4]
  • Dolne liście mogą osiągać znaczne rozmiary; mają długie (do 60 centymetrów) ogonki.[2]
  • Liście barszczu zwyczajnego są złożone, składają się z 5–7 drobnych listków o ząbkowanych brzegach i mogą osiągać długość do 50 cm, pokryte są miękkim puchem.[5]
  • Kształt liści przypomina łapy niedźwiedzia[10]
  • Owoc jest okrągły, spłaszczony z tyłu, pozbawiony meszku, o długości około 12 milimetrów.[5]
  • Pod ziemią grube i wielogłowe kłącze. Łodyga: Prosto wzniesiona, dęta, rozgałęziona, żebrowana i kanciasto bruzdowata[1]
Surowce i Zbiory
Korzeń korzeń 🌐 z sieci

Działanie: Zarówno niedojrzałe, jak i dojrzałe nasiona można stosować w niewielkich ilościach jako przyprawę. Są bardzo aromatyczne i doskonale nadają się do potraw słodkich lub zup.[2] Wywar z korzeni barszczu, stosowany w postaci płukania, przynosi dobre efekty w przypadku różnych stanów zapalnych jamy ustnej, takich jak zapalenie jamy ustnej, zapalenie dziąseł itp. Nalewkę alkoholową z tej rośliny stosuje się w przypadku bólu zębów.[7] Napar z korzenia barszczu zwyczajnego jako środek na impotencję znany jest już od czasów starożytnego Egiptu[9]
Substancje czynne:
W korzeniach tej klasy substancji występują pimpinelina, izopimpinelina, sfondyna i bergapten, a w owocach dodatkowo ksantotoksyna i imperatorina.[2]
Zbiór: Korzenie barszczu wykopuje się albo wczesną wiosną, albo późną jesienią. Następnie należy je dokładnie umyć, pokroić na kawałki o długości 10 cm i suszyć w cieniu pod zadaszeniami lub w pomieszczeniu o dobrej wentylacji.[7]
Ziele ziele 🌐 z sieci

Działanie: Gdy barszcz kwaszą po polsku, dobrze ij pić w febrach, gorączkach, w pragnieniu, albowiem pragnienie i kolerę uśmierza i chciwość jedzenia pobudza swą przyprawą[1]
Substancje czynne:
Zioło barszczu charakteryzuje się wysoką zawartością białka, które składa się z 17 aminokwasów, takich jak arginina, metionina, lizyna, tryptofan i inne. Wśród witamin występują karoten, kwas askorbinowy, kwas foliowy, biotyna i rutyna[7]
Zbiór: Surowiec zielarski: ziele, owoce i korzeń (Herba, Fructus, Radix Sphondylii). (...) Zbiór i suszenie: Ziele należy zbierać tylko wiosną lub na początku lata, owoce i korzenie – jesienią.[1]
Kłącze kłącze 🌐 z sieci

Działanie:
Substancje czynne:
Kłącze zawiera cukry, argininę i glutaminę.[1]
Liście liście 🌐 z sieci

Działanie: W średniowieczu młode liście i pędy barszczu łąkowego stanowiły składnik barszczu.[2] W przypadku bólu stawów i reumatyzmu przykłada się rozparzone liście tej rośliny.[7] Jako świeże warzywo zbiera się pędy zaraz po pojawieniu się wschodów i przed kwitnieniem, aby wykorzystać je w zupach lub sałatkach – w smaku przypominają szparagi[9] W medycynie ludowej barszcz zwyczajny do dziś cieszy się popularnością jako afrodyzjak, środek rozszerzający naczynia krwionośne, tonizujący, przeciwnadciśnieniowy i uspokajający, a także w leczeniu czerwonki, dyspepsji, problemów trawiennych i ginekologicznych[9]
Substancje czynne:
W liściach i kwiatach znajdują się związki flawonowe, żywicowe i sole mineralne.[1]
Kwiaty kwiaty 🌐 z sieci

Działanie: W krajach Europy Wschodniej, a zwłaszcza w Rumunii, H. sphondylium stosuje się jako afrodyzjak oraz w leczeniu problemów ginekologicznych, zaburzeń płodności i impotencji. Czasami zaleca się je również w przypadku padaczki.[3]
Substancje czynne:
Nasiona nasiona 🌐 z sieci

Działanie: Nasiona byczymianu można spożywać po wysuszeniu jako przyprawę; ich smak przypomina kardamon.[5]
Substancje czynne:
Skład i substancje czynne 🌐 z sieci
  • Roślina byczymian zawiera furanokumarynę – związek chemiczny mogący wywoływać roślinne zapalenie skóry wywołane promieniowaniem słonecznym – jednak jej stężenie jest stosunkowo niskie.[5]
Surowce całej rośliny 🌐 z sieci
  • Jako surowiec zielarski wykorzystuje się liście, łodygi, kwiaty oraz korzeń. Liście oraz łodygi pozyskuje się przez cały sezon, korzenie tylko jesienią, a kwiaty od początku czerwca do sierpnia.[8]
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna

Stosowano go do zmniejszania obrzęków i przeciw biegunce.[1]

Rzemiosło

Niedojrzałe nasiona można również zapuścić w alkoholu neutralnym jako składnik likieru. Nadają one alkoholowi intensywny zielony kolor, przypominający absynt.[2]

Kosmetyka

Suszone liście można dodawać do parzenia herbaty[9]

Bezpieczeństwo i Interakcje
Przeciwwskazania

Po dotknięciu rośliny mogą pojawić się nieprzyjemne zaczerwienienia i obrzęki skóry („łąkowe zapalenie skóry”). Są one wywoływane przez furokumaryny o działaniu fototoksycznym, powodujące wrażliwość na promieniowanie UV-A.[2] istnieją dowody na to, że sok z barszczu pospolitego może również wywoływać fitofotodermatozę (oparzenia i wysypki) u osób wrażliwych, gdy zanieczyszczona skóra zostanie wystawiona na działanie promieni słonecznych.[3] Sok tych roślin jest niezwykle fototoksyczny i wywołuje u ludzi fitofotodermatozę, prowadzącą do powstawania pęcherzy i blizn[9] Dojrzałe owoce zawierają 3% olejku eterycznego, niedojrzałe dodatkowo alkohol metylowy i etylowy oraz heraklinę, przez co ich spożycie może powodować zatrucia zwierząt gospodarskich.[1]

Z archiwum Kwiatownika
Historia i legendy
Uzycia historyczne
  • Opis
    W Europie lokalnie notowano użycia młodych części jako pożywienia głodowego lub przyprawowego.
    • PFAF: Heracleum sphondylium
Etnobotanika
  • Opis
    W niektórych regionach wykorzystywany do wyrobu prostych instrumentów (puste pędy).
    • zwyczajowe opisy etnograficzne/Ethnobotany Europe (ogólne)
Tradycje ludowe
  • Opis
    Ostrożność przy koszeniu i pasieniu bydła na łąkach z barszczem z powodu podrażnień skóry.
    • GIS/PZH komunikaty dot. barszczy i fotouczuleń
Opis botaniczny
Morfologia
Korzen
Palowy z odgałęzieniami bocznymi, mięsisty; umożliwia bylinie przetrwanie zimy. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
Lodyga
Wysoka do ~2 m, bruzdowana, pusta w środku (dęta), zwykle szorstko owłosiona. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Liscie
Duże, 1–3-krotnie pierzastodzielne, o grubych ogonkach z rozdętą nasadą; blaszki o brzegach nieregularnie ząbkowanych. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
Kwiaty
Baldach złożony o wielu promieniach; kwiaty białe lub kremowe, brzeżne często większe, promieniste lub lekko grzbieciste. Zrodla: PFAF.org/user/Plant.aspx?LatinName=Heracleum+sphondylium
Owoce
Rozłupnia (tzw. rozłupka) spłaszczona, z wyraźnymi żeberkami olejkowymi (wiciami). Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Nasiona
Dwie rozłupki zawierające nasiona płaskie, rozsiewane wiatrem i wodą. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
Cechy diagnostyczne
Szorstko owłosiona, bruzdowana łodyga; szerokie, pierzastodzielne liście; baldachy złożone o białych kwiatach, owoce z wyraźnymi liniami przewodzącymi olejek. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Podobne gatunki
  • Nazwa
    Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi)
    Jak rozroznic
    znacznie większy (często 3–4 m), grubsza łodyga, większe liście; silniejsza fototoksyczność
    • pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_Sosnowskiego
  • Nazwa
    Barszcz Mantegazziego (Heracleum mantegazzianum)
    Jak rozroznic
    bardzo wysoki i masywny, ogromne liście i kwiatostany; najczęściej inwazyjny w PL
    • gis.gov.pl/aktualnosci/barszcz-mantegazziego-i-barszcz-sosnowskiego/
  • Nazwa
    Dzięgiel (Angelica sylvestris)
    Jak rozroznic
    kwiatostan kulisty (baldach prosty), brak dużych kwiatów brzeżnych, inny zapach
    • atlas-roslin.pl/gatunki/Angelica_sylvestris.htm
Jak odroznic
Barszcz zwyczajny jest mniejszy od gatunków inwazyjnych Heracleum; ma białe do kremowych kwiaty, a liście wyraźnie pierzastodzielne. U barszczy inwazyjnych baldachy i liście są znacznie większe; kontakt z sokiem wszystkich barszczy może powodować oparzenia słoneczne. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
Fenologia
Kwitnie zwykle VI–VIII; owocuje VII–IX w zależności od regionu i warunków. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Biologia
Bylina hemikryptofit; zapylana przez mnogość owadów odwiedzających płaskie baldachy (muchówki, błonkówki, chrząszcze). Zrodla: PFAF.org/user/Plant.aspx?LatinName=Heracleum+sphondylium
Występowanie
Obszar naturalny
Europa (szeroko), Kaukaz; sięga po zachodnią Syberię. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
Introdukcja
Rodzimy w Polsce; lokalne przemieszczenia związane z działalnością człowieka. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Siedlisko
Łąki, przydroża, skraje lasów, zarośla, nadrzecza; siedliska umiarkowanie wilgotne, żyzne. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Wysokosc npm
Od nizin po niższe położenia górskie (zwykle do ~1200 m). Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
Status ochrony
Brak ochrony gatunkowej w Polsce. Zrodla: isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20140001406/O/D20141406.pdf
Czestosc w polsce
Pospolity na całym obszarze kraju, poza najwyższymi partiami gór. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Mapy
Polska
atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Europa
źródło: www.gbif.org
Właściwości i składniki
Wlasciwosci
  • Opis
    Zawiera furanokumaryny (psoraleny) powodujące nadwrażliwość na promieniowanie UV (fitofotodermatoza).
    • pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
  • Opis
    Olejek eteryczny w owocach – charakterystyczny zapach; potencjalne działanie drażniące skórę i błony śluzowe.
    • atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Skladniki chemiczne
  • Nazwa
    Furanokumaryny (m.in. psoralen, bergapten)
    Grupa
    kumaryny
    Dzialanie krotko
    fotouczulające, ryzyko oparzeń po ekspozycji na UV
    • pl.wikipedia.org/wiki/Fitofotodermatoza
  • Nazwa
    Olejek eteryczny (z owoców)
    Grupa
    olejki eteryczne
    Dzialanie krotko
    zapachowy, drażniący; potencjalnie biobójczy w wysokich stężeniach
    • atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
  • Nazwa
    Flawonoidy (ogólnie)
    Grupa
    polifenole
    Dzialanie krotko
    przeciwutleniające (ogólnie dla rodziny Apiaceae)
    • przeglądy fitochemiczne Apiaceae (monografie ogólne)
Toksycznosc
Kontakt skóry z sokiem + promieniowanie UV może wywołać pęcherze i oparzenia II stopnia; konieczna odzież ochronna i unikanie słońca po kontakcie. Zrodla: PZH/GIS, pl.wikipedia.org/wiki/Fitofotodermatoza
Status zywnosci i leku
Brak statusu leku roślinnego; spożywczo tradycyjne wykorzystania lokalne opisywane w etnobotanice, przy zachowaniu ostrożności (brak przepisów tutaj). Zrodla: PFAF
Uwagi i ostrzeżenia
Przeciwwskazania
  • Opis
    Unikać kontaktu skóry z sokiem; w razie ekspozycji na słońce – ryzyko oparzeń.
    • pl.wikipedia.org/wiki/Fitofotodermatoza
Interakcje
  • Opis
    Fotouczulające związki mogą nasilać działanie innych substancji fototoksycznych (np. niektóre leki).
    • przeglądy dermatologiczne nt. fototoksyczności psoralenów
Alergie
Możliwe reakcje skórne i oddechowe na pyłek/olejek u osób wrażliwych. Zrodla: przeglądy alergologiczne Apiaceae
Bezpieczenstwo ciaza laktacja
Brak danych o bezpiecznym stosowaniu; ze względu na fototoksyczność – unikać kontaktu i spożycia. Zrodla: zasady ostrożności
Status prawny
Gatunek rodzimy; brak zakazów uprawy, jednak zaleca się ostrożność BHP. Zrodla: krajowe przepisy ogólne
Kalendarz
Wysiew
  • Okres
    X–XI
    Opis
    Wysiew nasion na zagon (naturalna stratyfikacja).
    • PFAF
Kwitnienie
  • Okres
    VI–VIII
    Opis
    Kwitnienie główne; atrakcyjne baldachy dla owadów.
    • atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
Owocowanie
  • Okres
    VII–IX
    Opis
    Dojrzewanie rozłupek; rozsiew przez wiatr i wodę.
    • pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
Zbiory
Nasiona
  • Okres
    VIII–IX
    Opis
    Jeśli konieczne do celów naukowych – z zachowaniem pełnej odzieży ochronnej i unikania UV.
    • GIS/PZH zalecenia BHP
Zamienniki tytoniu (historycznie)
Opis
Nie zalecane – ryzyko fototoksyczności związków kumarynowych; brak tradycji użycia jako zamiennik tytoniu.
  • przeglądy etnobotaniczne – brak potwierdzeń dla H. sphondylium
Bibliografia
Wiedza Tajemna
  • W Europie Środkowej do XIX w. barszcz był powszechnie wykorzystywanym źródłem pożywienia (...) W średniowiecznej Europie przyrządzano z niego kwaśną polewkę nazywaną barszczem.[1]
  • W Syberiy za świadectwem Gmelina, przez fermentacyą tęgi spiritusowy otrzymuią napóy, lub z wygniecionego i wygotowanego soku gatunek żółtego cukru...[1]
  • W średniowieczu gatunki barszczu, wykorzystywane w medycynie jako surowce lecznicze, a zwłaszcza barszcz łąkowy, nazywano „berenclawe” lub podobnie, a po łacinie – „Branca ursina” (rzadko też w skrócie „Branca”).[2]
  • Charakterystyczny zapach przypominający gospodarstwo rolne lub fakt, że świnie zjadają liście i korzenie barszczu, to prawdopodobnie źródło jego potocznej nazwy.[3]
  • Młode liście i pędy barszczu łąkowego były w średniowieczu składnikiem barszczu. Najprawdopodobniej nazwa „barszcz” wywodzi się ze słowiańskiej nazwy barszczu.[2]
  • ...u nas w Litwie tylko i w niektórych innych północnych krajach za pokarm dla ludzi iest zażywanym. Na ten koniec młode liście zbierają się, kwaszą się zwyczajem innych jarzyn naszych... Albo ususzone w cieniu, na kształt selerów, ku dalszemu użyciu się zachowują.[1]
  • Inne popularne nazwy to między innymi pasternak krowi (nie należy go mylić z gatunkiem Heracleum maximum występującym w Ameryce Północnej).[3]
  • Potocznie na podagrycznik mówi się również śnitka, barszlica, ger, krzemionka lub kozia stopka.[8]
  • Bardzik łąkowy, znany również pod nazwą bardzik pospolity[10]
  • Ponieważ liście o luźnych ogonkach i owłosione przypominają łapy zwierząt, ten gatunek rośliny, zwany również „nóżką niedźwiedzia”, otrzymał nazwę „łapa niedźwiedzia” („łapa niedźwiedzia”).[2]
  • Wywar z ziela przypomina w smaku bulion.[1]
  • Barszcz polny stanowi roślinę pokarmową dla gąsienic następujących gatunków motyli: sóweczka srebrnopunktowa, ćma z rodziny Sphingidae z gatunku Weiderich, szorstkoczel, księżycowatego, włosowatego, piersiowatego, łopianowego oraz purpurowego.[2]
  • Kwitnie przyciąga owady – głównie chrząszcze, osy i muchy, a na jego kwiatach odnotowano obecność muszki Euleia heraclei oraz larw Phytomyza spondylii żerujących na liściach.[5]
  • Kwiaty rośliny stanowią obfite źródło nektaru dla owadów zapylających i znalazły się w czołówce zestawienia pod względem produkcji nektaru w Wielkiej Brytanii.[3]
  • Pojedynczy kwiat barszczu często bywa dosłownie pokryty różnymi stworzeniami. Gromadzą się one nie tylko po to, by żywić się nektarem i pyłkiem wytwarzanym przez liczne kwiaty, ale także po to, by znaleźć partnera lub pożywić się samymi gośćmi.[6]
  • W zależności od roku i regionu kraju sezon występowania barszczu zaczyna się pod koniec maja lub w czerwcu, trwa przez lipiec i sierpień, a często sięga aż do września.[6]
  • Duże główki stanowią idealne miejsce do osiedlania się, a pyłek i nektar są łatwo dostępne dla różnych technik żerowania.[6]
  • Łodygi i liście od dawna wykorzystuje się w kuchni. Młode liście stosuje się do przygotowywania pikantnych sałatek, zielonego barszczu, zup i szczypiorku itp.[4]
  • Pammene aurana, której larwy żywią się nasionami, schronione w małej jedwabnej kryjówce.[6]
  • Wysuszone nasiona można wykorzystać jako przyprawę, która smakiem przypomina kardamon.[4]
  • W regionie Powołża młode, miękkie i soczyste pędy z nieotwartymi pąkami zalewa się wrzątkiem, a następnie obtacza w mące i smaży. Ogonki liści marynuje się.[4]
Źródła wiedzy z sieci

Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.

  1. Wikipedia (pl): Barszcz zwyczajny [pl]
  2. Wikipedia (de): Wiesen-Bärenklau [de]
  3. Wikipedia (en): Heracleum sphondylium [en]
  4. Wikipedia (uk): Борщівник європейський [uk]
  5. Wikipedia (zh): 牛防風 [zh]
  6. arthropedia.co.uk [en-GB]
  7. healthday.in.ua [uk]
  8. stronazdrowia.pl [pl-PL]
  9. www.agroxxi.ru [ru]
  10. www.pflanzenfreunde.com [de]
×

Funkcja wstrzymana

Aby aplikacja mogła być dostępna za darmo i działać błyskawicznie, przeszliśmy na wersję statyczną. Moduł logowania i komentarzy jest obecnie wyłączony.

Postaw Kufel Kawy