Barszcz zwyczajny
Heracleum sphondylium L.
Barszcz zwyczajny to okazana roślina osiągająca wysokość 50–150 cm, która po roztarciu wydziela silny, specyficzny i nieprzyjemny zapach.
Kwiaty
Owoce
Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje)
- Pokrój: nieznany autor, CC BY-SA 3.0
- Kwiaty: Frank Vincentz, CC BY-SA 3.0
- Liście: nieznany autor, CC BY-SA 3.0
- Owoce: Frank Vincentz, CC BY-SA 3.0
- Pąki: François GOGLINS, CC BY-SA 3.0
Natura i Siedlisko
Wymagania Siedliskowe
- Stanowisko: Najczęściej można spotkać ją w zacienionych i wilgotnych lasach, w niższych partiach gór oraz w zaroślach, rowach i na wysypiskach śmieci.[8]
- Gleba:
- Woda:
- Mrozoodporność:
Występowanie i zasięg 🌐 z sieci
- Występuje w całej niemal Europie, w dużej części Azji i w Maroku, rozprzestrzenił się też gdzieniegdzie poza obszarami swojego rodzimego występowania. W Polsce jest gatunkiem pospolitym.[1]
- Występuje pierwotnie w Europie i północno-zachodniej Afryce. Na Islandii, w Finlandii i Nowej Zelandii jest rośliną neofityczną.[2]
- Roślina ta występuje powszechnie na łąkach, na bogatych w zioła łąkach, w żywopłotach, na łąkach i w lasach, na poboczach dróg i nasypach kolejowych, na nieużytkach oraz na gruntach uprawnych.[3]
- Występuje na łąkach, polanach, na skrajach lasów oraz w lasach i na polach niemal w całej Ukrainie.[4]
- Główny okres kwitnienia w kontynentalnej Europie przypada na miesiące od czerwca do września, przy czym najobfitsze kwitnienie i owocowanie występuje w lipcu i sierpniu.[5]
- nasiona W Wielkiej Brytanii nasiona barszczu zwykle rozprzestrzeniają się od końca września do początku października.[5]
Rozpoznawanie w terenie
- Okazała roślina, osiągająca wysokość 50–150 cm. Ma silny, specyficzny zapach.[1]
- Jedna z największych roślin zielnych Ukrainy, osiągająca wysokość 1,5–2,5 m. Z tego powodu rodzaj Heracleum został nazwany na cześć bohatera Heraklesa.[4]
- Szerokie liście złożone osiągają długość do 50 centymetrów, są owłosione i składają się z 5-7 listków o ząbkowanych brzegach.[5]
- Roślina często bywa mylona z barszczem syberyjskim, który charakteryzuje się żółtozielonymi kwiatami ułożonymi promieniście.[5]
- Podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria) to wieloletnia roślina z rodziny selerowatych ... Podagrycznik pospolity osiąga wysokość 60-90 cm i kwitnie od początku maja, aż do końca września.[8]
- Korzeń: Gruby, wrzecionowaty, na wiosnę z zielonkawym sokiem o ostrym smaku.[1]
- Pusta w środku, żebrowana łodyga pokryta szorstkimi włoskami wyrasta z dużego korzenia palowego.[3]
- Kwiatostan stanowi 15–30 baldaszków różnej długości zebranych w baldach złożony. Kwiaty promieniste, o białych płatkach, czasem czerwonawych lub żółtozielonych.[1]
- Jej kwiaty są białe, często z lekkim zielonkawym lub jasnoróżowym odcieniem.[2]
- Kwiaty rosną w dużych kwiatostanach. Kwiaty na obrzeżach kwiatostanu mają powiększone płatki na zewnętrznej stronie.[4]
- Dolne liście mogą osiągać znaczne rozmiary; mają długie (do 60 centymetrów) ogonki.[2]
- Liście barszczu zwyczajnego są złożone, składają się z 5–7 drobnych listków o ząbkowanych brzegach i mogą osiągać długość do 50 cm, pokryte są miękkim puchem.[5]
- Kształt liści przypomina łapy niedźwiedzia[10]
- Owoc jest okrągły, spłaszczony z tyłu, pozbawiony meszku, o długości około 12 milimetrów.[5]
- Pod ziemią grube i wielogłowe kłącze. Łodyga: Prosto wzniesiona, dęta, rozgałęziona, żebrowana i kanciasto bruzdowata[1]
Surowce i Zbiory
Korzeń korzeń 🌐 z sieci
Ziele ziele 🌐 z sieci
Kłącze kłącze 🌐 z sieci
Liście liście 🌐 z sieci
Kwiaty kwiaty 🌐 z sieci
Nasiona nasiona 🌐 z sieci
Skład i substancje czynne 🌐 z sieci
- Roślina byczymian zawiera furanokumarynę – związek chemiczny mogący wywoływać roślinne zapalenie skóry wywołane promieniowaniem słonecznym – jednak jej stężenie jest stosunkowo niskie.[5]
Surowce całej rośliny 🌐 z sieci
- Jako surowiec zielarski wykorzystuje się liście, łodygi, kwiaty oraz korzeń. Liście oraz łodygi pozyskuje się przez cały sezon, korzenie tylko jesienią, a kwiaty od początku czerwca do sierpnia.[8]
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna
Stosowano go do zmniejszania obrzęków i przeciw biegunce.[1]
Rzemiosło
Niedojrzałe nasiona można również zapuścić w alkoholu neutralnym jako składnik likieru. Nadają one alkoholowi intensywny zielony kolor, przypominający absynt.[2]
Kosmetyka
Suszone liście można dodawać do parzenia herbaty[9]
Bezpieczeństwo i Interakcje
Przeciwwskazania
Po dotknięciu rośliny mogą pojawić się nieprzyjemne zaczerwienienia i obrzęki skóry („łąkowe zapalenie skóry”). Są one wywoływane przez furokumaryny o działaniu fototoksycznym, powodujące wrażliwość na promieniowanie UV-A.[2] istnieją dowody na to, że sok z barszczu pospolitego może również wywoływać fitofotodermatozę (oparzenia i wysypki) u osób wrażliwych, gdy zanieczyszczona skóra zostanie wystawiona na działanie promieni słonecznych.[3] Sok tych roślin jest niezwykle fototoksyczny i wywołuje u ludzi fitofotodermatozę, prowadzącą do powstawania pęcherzy i blizn[9] Dojrzałe owoce zawierają 3% olejku eterycznego, niedojrzałe dodatkowo alkohol metylowy i etylowy oraz heraklinę, przez co ich spożycie może powodować zatrucia zwierząt gospodarskich.[1]
Z archiwum Kwiatownika
Historia i legendy
- Uzycia historyczne
- Opis
- W Europie lokalnie notowano użycia młodych części jako pożywienia głodowego lub przyprawowego.
- PFAF: Heracleum sphondylium
- Etnobotanika
- Opis
- W niektórych regionach wykorzystywany do wyrobu prostych instrumentów (puste pędy).
- zwyczajowe opisy etnograficzne/Ethnobotany Europe (ogólne)
- Tradycje ludowe
- Opis
- Ostrożność przy koszeniu i pasieniu bydła na łąkach z barszczem z powodu podrażnień skóry.
- GIS/PZH komunikaty dot. barszczy i fotouczuleń
Opis botaniczny
- Morfologia
- Korzen
- Palowy z odgałęzieniami bocznymi, mięsisty; umożliwia bylinie przetrwanie zimy. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
- Lodyga
- Wysoka do ~2 m, bruzdowana, pusta w środku (dęta), zwykle szorstko owłosiona. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Liscie
- Duże, 1–3-krotnie pierzastodzielne, o grubych ogonkach z rozdętą nasadą; blaszki o brzegach nieregularnie ząbkowanych. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
- Kwiaty
- Baldach złożony o wielu promieniach; kwiaty białe lub kremowe, brzeżne często większe, promieniste lub lekko grzbieciste. Zrodla: PFAF.org/user/Plant.aspx?LatinName=Heracleum+sphondylium
- Owoce
- Rozłupnia (tzw. rozłupka) spłaszczona, z wyraźnymi żeberkami olejkowymi (wiciami). Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Nasiona
- Dwie rozłupki zawierające nasiona płaskie, rozsiewane wiatrem i wodą. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
- Cechy diagnostyczne
- Szorstko owłosiona, bruzdowana łodyga; szerokie, pierzastodzielne liście; baldachy złożone o białych kwiatach, owoce z wyraźnymi liniami przewodzącymi olejek. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Podobne gatunki
- Nazwa
- Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi)
- Jak rozroznic
- znacznie większy (często 3–4 m), grubsza łodyga, większe liście; silniejsza fototoksyczność
- pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_Sosnowskiego
- Nazwa
- Barszcz Mantegazziego (Heracleum mantegazzianum)
- Jak rozroznic
- bardzo wysoki i masywny, ogromne liście i kwiatostany; najczęściej inwazyjny w PL
- gis.gov.pl/aktualnosci/barszcz-mantegazziego-i-barszcz-sosnowskiego/
- Nazwa
- Dzięgiel (Angelica sylvestris)
- Jak rozroznic
- kwiatostan kulisty (baldach prosty), brak dużych kwiatów brzeżnych, inny zapach
- atlas-roslin.pl/gatunki/Angelica_sylvestris.htm
- Jak odroznic
- Barszcz zwyczajny jest mniejszy od gatunków inwazyjnych Heracleum; ma białe do kremowych kwiaty, a liście wyraźnie pierzastodzielne. U barszczy inwazyjnych baldachy i liście są znacznie większe; kontakt z sokiem wszystkich barszczy może powodować oparzenia słoneczne. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
- Fenologia
- Kwitnie zwykle VI–VIII; owocuje VII–IX w zależności od regionu i warunków. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Biologia
- Bylina hemikryptofit; zapylana przez mnogość owadów odwiedzających płaskie baldachy (muchówki, błonkówki, chrząszcze). Zrodla: PFAF.org/user/Plant.aspx?LatinName=Heracleum+sphondylium
Występowanie
- Obszar naturalny
- Europa (szeroko), Kaukaz; sięga po zachodnią Syberię. Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
- Introdukcja
- Rodzimy w Polsce; lokalne przemieszczenia związane z działalnością człowieka. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Siedlisko
- Łąki, przydroża, skraje lasów, zarośla, nadrzecza; siedliska umiarkowanie wilgotne, żyzne. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Wysokosc npm
- Od nizin po niższe położenia górskie (zwykle do ~1200 m). Zrodla: pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
- Status ochrony
- Brak ochrony gatunkowej w Polsce. Zrodla: isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20140001406/O/D20141406.pdf
- Czestosc w polsce
- Pospolity na całym obszarze kraju, poza najwyższymi partiami gór. Zrodla: atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Mapy
- Polska
- atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Europa
- źródło: www.gbif.org
Właściwości i składniki
- Wlasciwosci
- Opis
- Zawiera furanokumaryny (psoraleny) powodujące nadwrażliwość na promieniowanie UV (fitofotodermatoza).
- pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
- Opis
- Olejek eteryczny w owocach – charakterystyczny zapach; potencjalne działanie drażniące skórę i błony śluzowe.
- atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Skladniki chemiczne
- Nazwa
- Furanokumaryny (m.in. psoralen, bergapten)
- Grupa
- kumaryny
- Dzialanie krotko
- fotouczulające, ryzyko oparzeń po ekspozycji na UV
- pl.wikipedia.org/wiki/Fitofotodermatoza
- Nazwa
- Olejek eteryczny (z owoców)
- Grupa
- olejki eteryczne
- Dzialanie krotko
- zapachowy, drażniący; potencjalnie biobójczy w wysokich stężeniach
- atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Nazwa
- Flawonoidy (ogólnie)
- Grupa
- polifenole
- Dzialanie krotko
- przeciwutleniające (ogólnie dla rodziny Apiaceae)
- przeglądy fitochemiczne Apiaceae (monografie ogólne)
- Toksycznosc
- Kontakt skóry z sokiem + promieniowanie UV może wywołać pęcherze i oparzenia II stopnia; konieczna odzież ochronna i unikanie słońca po kontakcie. Zrodla: PZH/GIS, pl.wikipedia.org/wiki/Fitofotodermatoza
- Status zywnosci i leku
- Brak statusu leku roślinnego; spożywczo tradycyjne wykorzystania lokalne opisywane w etnobotanice, przy zachowaniu ostrożności (brak przepisów tutaj). Zrodla: PFAF
Uwagi i ostrzeżenia
- Przeciwwskazania
- Opis
- Unikać kontaktu skóry z sokiem; w razie ekspozycji na słońce – ryzyko oparzeń.
- pl.wikipedia.org/wiki/Fitofotodermatoza
- Interakcje
- Opis
- Fotouczulające związki mogą nasilać działanie innych substancji fototoksycznych (np. niektóre leki).
- przeglądy dermatologiczne nt. fototoksyczności psoralenów
- Alergie
- Możliwe reakcje skórne i oddechowe na pyłek/olejek u osób wrażliwych. Zrodla: przeglądy alergologiczne Apiaceae
- Bezpieczenstwo ciaza laktacja
- Brak danych o bezpiecznym stosowaniu; ze względu na fototoksyczność – unikać kontaktu i spożycia. Zrodla: zasady ostrożności
- Status prawny
- Gatunek rodzimy; brak zakazów uprawy, jednak zaleca się ostrożność BHP. Zrodla: krajowe przepisy ogólne
Kalendarz
- Wysiew
- Okres
- X–XI
- Opis
- Wysiew nasion na zagon (naturalna stratyfikacja).
- PFAF
- Kwitnienie
- Okres
- VI–VIII
- Opis
- Kwitnienie główne; atrakcyjne baldachy dla owadów.
- atlas-roslin.pl/gatunki/Heracleum_sphondylium.htm
- Owocowanie
- Okres
- VII–IX
- Opis
- Dojrzewanie rozłupek; rozsiew przez wiatr i wodę.
- pl.wikipedia.org/wiki/Barszcz_zwyczajny
- Zbiory
- Nasiona
- Okres
- VIII–IX
- Opis
- Jeśli konieczne do celów naukowych – z zachowaniem pełnej odzieży ochronnej i unikania UV.
- GIS/PZH zalecenia BHP
Zamienniki tytoniu (historycznie)
- Opis
- Nie zalecane – ryzyko fototoksyczności związków kumarynowych; brak tradycji użycia jako zamiennik tytoniu.
- przeglądy etnobotaniczne – brak potwierdzeń dla H. sphondylium
Wiedza Tajemna
- W Europie Środkowej do XIX w. barszcz był powszechnie wykorzystywanym źródłem pożywienia (...) W średniowiecznej Europie przyrządzano z niego kwaśną polewkę nazywaną barszczem.[1]
- W Syberiy za świadectwem Gmelina, przez fermentacyą tęgi spiritusowy otrzymuią napóy, lub z wygniecionego i wygotowanego soku gatunek żółtego cukru...[1]
- W średniowieczu gatunki barszczu, wykorzystywane w medycynie jako surowce lecznicze, a zwłaszcza barszcz łąkowy, nazywano „berenclawe” lub podobnie, a po łacinie – „Branca ursina” (rzadko też w skrócie „Branca”).[2]
- Charakterystyczny zapach przypominający gospodarstwo rolne lub fakt, że świnie zjadają liście i korzenie barszczu, to prawdopodobnie źródło jego potocznej nazwy.[3]
- Młode liście i pędy barszczu łąkowego były w średniowieczu składnikiem barszczu. Najprawdopodobniej nazwa „barszcz” wywodzi się ze słowiańskiej nazwy barszczu.[2]
- ...u nas w Litwie tylko i w niektórych innych północnych krajach za pokarm dla ludzi iest zażywanym. Na ten koniec młode liście zbierają się, kwaszą się zwyczajem innych jarzyn naszych... Albo ususzone w cieniu, na kształt selerów, ku dalszemu użyciu się zachowują.[1]
- Inne popularne nazwy to między innymi pasternak krowi (nie należy go mylić z gatunkiem Heracleum maximum występującym w Ameryce Północnej).[3]
- Potocznie na podagrycznik mówi się również śnitka, barszlica, ger, krzemionka lub kozia stopka.[8]
- Bardzik łąkowy, znany również pod nazwą bardzik pospolity[10]
- Ponieważ liście o luźnych ogonkach i owłosione przypominają łapy zwierząt, ten gatunek rośliny, zwany również „nóżką niedźwiedzia”, otrzymał nazwę „łapa niedźwiedzia” („łapa niedźwiedzia”).[2]
- Wywar z ziela przypomina w smaku bulion.[1]
- Barszcz polny stanowi roślinę pokarmową dla gąsienic następujących gatunków motyli: sóweczka srebrnopunktowa, ćma z rodziny Sphingidae z gatunku Weiderich, szorstkoczel, księżycowatego, włosowatego, piersiowatego, łopianowego oraz purpurowego.[2]
- Kwitnie przyciąga owady – głównie chrząszcze, osy i muchy, a na jego kwiatach odnotowano obecność muszki Euleia heraclei oraz larw Phytomyza spondylii żerujących na liściach.[5]
- Kwiaty rośliny stanowią obfite źródło nektaru dla owadów zapylających i znalazły się w czołówce zestawienia pod względem produkcji nektaru w Wielkiej Brytanii.[3]
- Pojedynczy kwiat barszczu często bywa dosłownie pokryty różnymi stworzeniami. Gromadzą się one nie tylko po to, by żywić się nektarem i pyłkiem wytwarzanym przez liczne kwiaty, ale także po to, by znaleźć partnera lub pożywić się samymi gośćmi.[6]
- W zależności od roku i regionu kraju sezon występowania barszczu zaczyna się pod koniec maja lub w czerwcu, trwa przez lipiec i sierpień, a często sięga aż do września.[6]
- Duże główki stanowią idealne miejsce do osiedlania się, a pyłek i nektar są łatwo dostępne dla różnych technik żerowania.[6]
- Łodygi i liście od dawna wykorzystuje się w kuchni. Młode liście stosuje się do przygotowywania pikantnych sałatek, zielonego barszczu, zup i szczypiorku itp.[4]
- Pammene aurana, której larwy żywią się nasionami, schronione w małej jedwabnej kryjówce.[6]
- Wysuszone nasiona można wykorzystać jako przyprawę, która smakiem przypomina kardamon.[4]
- W regionie Powołża młode, miękkie i soczyste pędy z nieotwartymi pąkami zalewa się wrzątkiem, a następnie obtacza w mące i smaży. Ogonki liści marynuje się.[4]
Źródła wiedzy z sieci
Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.
- Wikipedia (pl): Barszcz zwyczajny [pl]
- Wikipedia (de): Wiesen-Bärenklau [de]
- Wikipedia (en): Heracleum sphondylium [en]
- Wikipedia (uk): Борщівник європейський [uk]
- Wikipedia (zh): 牛防風 [zh]
- arthropedia.co.uk [en-GB]
- healthday.in.ua [uk]
- stronazdrowia.pl [pl-PL]
- www.agroxxi.ru [ru]
- www.pflanzenfreunde.com [de]