Bez czarny
Sambucus nigra | Piżmaczkowate (Adoxaceae) / dawniej bzowate
Bez czarny to szybko rosnący krzew lub małe drzewo, które osiąga do 10 m, a starsze okazy nawet do 15 metrów wysokości, o charakterystycznej, spękanej, korkowatej korze.[3] Pędy rośliny wypełnione są lekkim, białym rdzeniem. Jest to jedna z najbardziej zasłużonych roślin w historii medycyny ludowej – wierzono, że w jego korzeniach mieszka opiekuńczy duch ogniska domowego, dlatego rzadko decydowano się na jego wycięcie. Bez czarny jest rośliną wskaźnikową gleb bogatych w azot.
Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje)
- kwiaty: Kurt Stüber [1], CC BY-SA 3.0
- pokrój: Willow, CC BY 2.5
- owoce: Agnieszka Kwiecień ( Nova ), CC BY-SA 3.0
- kwitnacy krzew bzu: nieznany autor, CC BY-SA 3.0
Natura i Siedlisko
Profil Energetyczny
- Smak: Słodki, lekko gorzki (kwiaty), kwaśno-słodki (owoce)
- Termika: Chłodząca (kwiaty), neutralna ku ogrzewającej (owoce)
- Wilgotność: Osuszająca (napotna)
- Żywioł: Woda i Ogień
"Kwiaty bzu działają jak 'otwieracz' porów – wyprowadzają gorączkę na zewnątrz poprzez pot, chłodząc wnętrze organizmu. Owoce natomiast budują odporność i poruszają zastoje śluzu w drogach oddechowych."
Wymagania Siedliskowe
- Stanowisko: Słoneczne do półcienistego. Na słońcu owoce dojrzewają równomiernie i mają więcej antocyjanów.
- Gleba: Żyzna, próchniczna, wilgotna, bardzo bogata w azot i potas. Doskonale rośnie przy kompostownikach i oborach.
- Woda: Lubi wilgoć, ale posiada głęboki system korzeniowy, który pozwala mu przetrwać okresowe susze.
- pH gleby: 5.5 - 7.5 (Tolerancyjny, ale preferuje lekko kwaśne do obojętnych).
- Mrozoodporność: Strefa 4 (Całkowicie odporny na mrozy).
Rozpoznawanie w terenie
- Liście nieparzystopierzaste, złożone z 5-7 jajowatych, piłkowanych listków, o specyficznym, mdłym zapachu.
- Kwiaty zebrane w duże, płaskie baldachogrona o barwie kremowobiałej.
- Owoce to lśniące, fioletowoczarne jagody (pestkowce) na czerwonawych szypułkach.
- Pędy po przełamaniu ukazują gruby, biały, gąbczasty rdzeń.
Możliwe pomyłki (Zagrożenia!)
Bez hebd (Sambucus ebulus): UWAGA: Trujący! Hebd jest byliną (nie drewnieje), wyrasta co roku z ziemi do 1-2 m. Jego owoce są wzniesione do góry, a zapach jest bardzo nieprzyjemny.
Bez koralowy (Sambucus racemosa): Owoce są jaskrawoczerwone, a kwiatostany mają kształt piramidalny (wiechowaty), nie płaski.
Surowce i Zbiory
Flos Sambuci kwiaty
Całe kwiatostany zbierane w słoneczne dni, gdy większość kwiatów jest rozwinięta, ale nie opada. Kwiaty rośliny charakteryzują się silnym, specjalnym aromatem.[5]
Uzupełnienie z sieci
- kwiaty W tradycji medycynowej kwiaty bzu czarnego znane są jako surowiec „sessakutsubokukwa” (dosł. kwiaty bodziszka), zbierane w fazie półpełnego rozkwitu i suszone w cieniu oraz przewiewnym miejscu.[4]
Fructus Sambuci owoce
Owocami są połyskujące, ciemnofioletowe lub czarne pestkowce o średnicy 6–8 mm, zawierające 3-5 nasion, które posiadają charakterystyczny ciemny kolor wynikający z bogatej zawartości fenolów, szczególnie antocyjanów.[3] Dojrzałe owoce o tej barwie zbiera się w całych gronach.
Kora kora 🌐 z sieci
Grubsze gałęzie oraz pień bzu czarnego pokrywa podłużnie spękana, szarobrązowa kora, która z czasem ma tendencję do łuszczenia się w postaci pasm.[2] Młoda kora jest jasnoszara, z wiekiem zmienia się w szarą, podłużnie pofałdowaną skorupę z wyraźnymi przetchlinkami.[3]
Liście liście 🌐 z sieci
Liście bzu rozwijają się wyjątkowo wcześnie w roku, bo już w marcu lub kwietniu, na długo przed pojawieniem się kwiatów.[2] Liście są naprotległe, pierzasto złożone, z pięcioma do siedmiu listek (rzadko dziewięcioma) o ząbkowanych brzegach, o długości 10–30 cm.[3] Liście mają intensywny, nieprzyjemny zapach, gdy zostaną połechtane lub zgniecione.[5]
Ziele ziele 🌐 z sieci
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna
Kwiaty oraz dojrzałe, czarne owoce są oficjalnym surowcem zielarskim według Farmakopei Polskiej, jednak właściwości lecznicze wykazują również liście, kora oraz korzenie.[1] Wykorzystuje się ją pomocniczo w leczeniu nerwobólów, takich jak rwa kulszowa, a także jako środek oczyszczający organizm z toksyn podczas wiosennego i jesiennego detoksu. Przeziębienie, grypa, stany gorączkowe, katar, zapalenie zatok.
Tekst oryginalny Kwiatownika
Przeziębienie, grypa, stany gorączkowe, katar, zapalenie zatok. Pomocniczo w leczeniu nerwobólów (rwa kulszowa) oraz jako środek oczyszczający organizm z toksyn (detoks wiosenny i jesienny).
Uzupełnienie z sieci
- ziele W nowoczesnych preparatach ziołowych wyciągi z bzu są często łączne z jeżówką oraz propolisem pszczelim w celu wsparcia układu odpornościowego.[6]
Kuchnia
Syrop z kwiatów bzu (tzw. Hyćka), smażone baldachy bzu w cieście naleśnikowym. Z owoców: soki, dżemy, konfitury (często łączone z jabłkami) oraz lecznicze nalewki.
Uzupełnienie z sieci
- kwiaty W Europie kwiaty bzu czarnego tradycyjnie spożywane są w formie syropu lub nalewki, rozcieńczanej wodą, znanej pod różnymi nazwami regionalnymi, np. socată w Rumunii.[3]
- owoce Owoce bzu czarnego są często wykorzystywane do wyrobu napojów, ciast oraz przetworów.[6]
- owoce Na Węgrzech produkuje się brandy z bzu, do którego wytworzenia 1 litra trunku zużywa się 50 kilogramów owoców.[3]
Rzemiosło
Z młodych pędów po usunięciu miękkiego rdzenia od wieków wyrabiano fujarki, gwizdki i rurki. Barwnik z owoców służy do barwienia wina i tkanin na kolor fioletowy/purpurowy.
Uzupełnienie z sieci
- Miękki rdzeń pędów bzu czarnego wykorzystywano dawniej w technice mikroskopowej do przygotowywania preparatów oraz w zegarmistrzostwie do czyszczenia delikatnych mechanizmów.[1]
Kosmetyka
Sok z owoców bezczarny był tradycyjnie używany do farbowania brwi i rzęs, przyciemniania win oraz barwienia jedwabiu na kolor oliwkowy.[1] Wyciągi z bzu czarnego znajdują zastosowanie w produkcji maseczek i kremów, szczególnie do pielęgnacji cery starzejącej się, ze względu na działanie zmiękczające, przeciwzmarszczkowe i wybielające.[1]
Ogród
Bzu czarnego uprawia się głównie jako roślinę ozdobną, a także komercyjnie dla kwiatów i owoców.[3] W uprawach komercyjnych plantacje zazwyczaj rozmnaża się z jednorocznych pędów zdrewniałych posiadających własne korzenie.[3] Jest to roślina osłonowa, przyciągająca ptaki, które zjadają owoce, oraz pożyteczne owady. Gnojówka z liści bzu odstrasza krety i nornice.
Tekst oryginalny Kwiatownika
Roślina osłonowa, przyciągająca ptaki (zjadają owoce) i pożyteczne owady. Gnojówka z liści bzu odstrasza krety i nornice.
Pasza i gospodarstwo 🌐 z sieci
- ziele Charakterystyczny zapach pędów bzu czarnego wykorzystywano dawniej do odstraszania much, sporządzając z nich uprzęże dla koni i krów.[1]
Bezpieczeństwo i Interakcje
Interakcje z lekami
Przetwory z bzu mogą nasilać działanie leków moczopędnych oraz leków obniżających poziom cukru we krwi. Ze względu na działanie immunostymulujące, należy zachować ostrożność przy lekach immunosupresyjnych.
Przeciwwskazania
Surowe owoce i sok z surowych owoców są toksyczne, a spożycie nieprzetworzonych termicznie owoców, liści, kory lub pędów może spowodować nudności, wymioty oraz silną biegunkę.[3] Zawsze poddawaj owoce obróbce termicznej (gotowanie, pieczenie). Nasiona oraz wszystkie zielone części rośliny zawierają glikozydy cyjanogenne, które mogą być toksyczne.[3] Wszystkie części rośliny z wyjątkiem kwiatów i dojrzałych owoców są trujące dla ssaków, ponieważ zawierają cyjaniczny glikozyd sambunigryn.[3] Produkty z bzu czarnego nie powinny być spożywane przez kobiety w ciąży ani przez osoby z alergią lub chorobami przewodu pokarmowego.[3] Nie stosować kwiatów bzu przy ostrym zapaleniu nerek.
Tekst oryginalny Kwiatownika
Surowe owoce i sok z surowych owoców są toksyczne! Zawsze poddawaj owoce obróbce termicznej (gotowanie, pieczenie). Nie stosować kwiatów bzu przy ostrym zapaleniu nerek.
Cykl Życia i Ekosystem
Kalendarz Biodynamiczny
Usuwanie suchych i najstarszych pędów, aby pobudzić krzew do obfitego kwitnienia.
Ścinamy całe baldachy, gdy większość kwiatków jest otwarta. Uważamy na mszyce.
Ścinamy całe grona, gdy wszystkie owoce są czarno-fioletowe. Konieczna obróbka termiczna przed spożyciem!
Permakultura i Gildie
Rola w systemie:
- Bez czarny (Sambucus nigra) jest dynamicznym akumulatorem potasu, kluczowym gatunkiem dla bioróżnorodności, szybko tworzy osłonę wiatrową i wypełnia luki w ogrodzie leśnym, a także wskazuje na wysoką zawartość azotu w glebie. **Dość powszechne jest wykorzystanie czarnych owoców jako naturalnego pokarmu dla ptaków leśnych.**[1]
Towarzysze (Gildia):
Bez czarny chroni drzewa owocowe przed niektórymi patogenami i przyciąga zapylacze.
Obie rośliny kochają azot; pokrzywa pod bzem rośnie silniej, co zwiększa jej wartość leczniczą.
Może rosnąć w świetlistym cieniu pod krzewem bzu.
Bez często rośnie na obrzeżach lasów dębowych, korzystając z próchnicy.
Wspólnie tworzą gęste, ochronne zarośla dla ptaków i drobnych zwierząt.
Przepisy z tą rośliną
- Żelki z Kwiatów Czarnego Bzu
- Przyprawa suszona z bez czarny · przyprawy
- Bez czarny smażone na maśle · smażenie
- Konfitura z bez czarny · konfitura
- Nalewka smakowa z bez czarny · nalewka
- Herbatka Kwaśna Witaminowa (Szczawik, Czarny Bez)
- Czarny Spirytus Potny (Nalewka z Bzu)
- Czarna Breja Napotna (Odwar z Bzu)
- Czarny Tynk na Wrzody (Okład z Bzu)
- Dławiący Wyziew z Bzu (Inhalacja)
- Zielony Tynk Kojący (Kataplazm z Bzu)
- Dławiący Dym Zgnilizny (Okadzanie z Bzu Czarnego)
- Czarna Maź Potna (Smalec z Bzu Czarnego)
- Czarny Bełt Potny (Esencja z Bzu)
- Czarny Kwas Złodziei (Ocet z Bzu)
- Syrop z owoców bzu (Pogromca Przeziębienia) · gotowanie
- Napar z kwiatów bzu (Na gorączkę) · napar
- Hyćka - Syrop z kwiatów bzu · maceracja
- Inhalacja z bez czarny · inhalacja
- Kataplazm (plastry z papki ziołowej) z bez czarny · kataplazm
- Okadzanie/wywary do dymienia z bez czarny · okadzanie
- Maść na smalcu/łożysku tłuszczowym z bez czarny · maść na smalcu
- Gorzkie krople (esencja) z bez czarny · esencja gorzka
- Ocet czterech złodziei – wariant regionalny z bez czarny · octy ziołowe
- Nalewka z czarnego bzu 🌐 · nalewka
- Nalewka z kwiatów czarnego bzu 🌐 · nalewka
- Herbatka ziołowo-owocowa senior dotlenienie mózgu 🌐 · napar
- Nalewka z owoców czarnego bzu 🌐 · nalewka
Wiedza Tajemna
- W tradycji germańskiej bez był poświęcony bogini Holle (Pani Zamieci), która opiekowała się domostwem i roślinami, a w legendzie skandynawskiej Holunder był miejscem zamieszkania bogini Hel, natomiast w mitologii germańskiej – bogini Freyji, podczas gdy w mitologii nordyckiej wierzy się, że Hilda, matka królowa, zamieszkiwała w korzeniach bzu (Elder), a nazwa „holunder” pochodzi od starożytnego określenia „hold”, co oznaczało gnędrzawość lub wierność, a także duch.[4][7]
- Harry Potter posiadał 'Czarną Różdżkę' (Elder Wand), która według legendy była wykonana właśnie z drewna bzu czarnego, a w serii „Harry Potter” materiał ten posłużył do wykonania potężnego przedmiotu określanego jako najsilniejsza różdżka w świecie magii.[4]
- Kwiaty bzu zbierane rano mają najsilniejszy aromat, ponieważ słońce nie zdążyło jeszcze odparować olejków eterycznych.
- W medycynie ludowej wierzono, że bez 'wyciąga' chorobę z domu, dlatego sadzono go blisko okien sypialni, uznając go za drzewo życia i wierząc, że stanowił skuteczną ochronę przed czarną magią, czarownicami, pożarem oraz uderzeniem pioruna, a także zapewniał bezpieczeństwo przed ukąszeniami węży i oddawał cześć mieszkającym w nim dobrym duchom domowym, przy czym uszkodzenie, wycięcie lub uschnięcie krzewu przynosiło nieszczęście lub śmierć bądź zwiastowało zgon członka rodziny.[2][7]
Historia i nazwa 🌐 z sieci
Wierzenia i legendy 🌐 z sieci
- Według legendy nieprzyjemny zapach liści bzu wynika z faktu, że Judasz powiesił się na tym drzewie.[2]
- W tradycji chrześcijańskiej przetrwało przekonanie, że drzewo, na którym Judasz powiesił się po zdradzie Jezusa, oraz krzyż, na którym Chrystus został ukrzyżowany, zostały uszmudowane z bzu czarnego.[4]
Nazwy ludowe 🌐 z sieci
- Wśród ludowych nazw bzu czarnego wyróżnia się m.in. bzowinę, bzinę, buzinę, hyczkę, flider oraz hebd.[1]
- W dialektach niemieckich roślina nosi nazwy takie jak Holderbusch, Holler, a w języku dolnonemieckim określa się ją mianem Flieder.[2]
- W dialektach niemieckich roślina nosi liczne lokalne określenia, takie jak Hunnel, Hündele, Húlungr, Húlandr, Hulla, Hollert, Holder, Haulert, Dolder oraz Fledderbeernbusch.[2]
Źródła wiedzy z sieci
Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.