Bez czarny

Sambucus nigra | Piżmaczkowate (Adoxaceae) / dawniej bzowate

Bez czarny to szybko rosnący krzew lub małe drzewo, które osiąga do 10 m, a starsze okazy nawet do 15 metrów wysokości, o charakterystycznej, spękanej, korkowatej korze.[3] Pędy rośliny wypełnione są lekkim, białym rdzeniem. Jest to jedna z najbardziej zasłużonych roślin w historii medycyny ludowej – wierzono, że w jego korzeniach mieszka opiekuńczy duch ogniska domowego, dlatego rzadko decydowano się na jego wycięcie. Bez czarny jest rośliną wskaźnikową gleb bogatych w azot.

Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje)
Natura i Siedlisko
Profil Energetyczny
  • Smak: Słodki, lekko gorzki (kwiaty), kwaśno-słodki (owoce)
  • Termika: Chłodząca (kwiaty), neutralna ku ogrzewającej (owoce)
  • Wilgotność: Osuszająca (napotna)
  • Żywioł: Woda i Ogień

"Kwiaty bzu działają jak 'otwieracz' porów – wyprowadzają gorączkę na zewnątrz poprzez pot, chłodząc wnętrze organizmu. Owoce natomiast budują odporność i poruszają zastoje śluzu w drogach oddechowych."

Wymagania Siedliskowe
  • Stanowisko: Słoneczne do półcienistego. Na słońcu owoce dojrzewają równomiernie i mają więcej antocyjanów.
  • Gleba: Żyzna, próchniczna, wilgotna, bardzo bogata w azot i potas. Doskonale rośnie przy kompostownikach i oborach.
  • Woda: Lubi wilgoć, ale posiada głęboki system korzeniowy, który pozwala mu przetrwać okresowe susze.
  • pH gleby: 5.5 - 7.5 (Tolerancyjny, ale preferuje lekko kwaśne do obojętnych).
  • Mrozoodporność: Strefa 4 (Całkowicie odporny na mrozy).
Rozpoznawanie w terenie
  • Liście nieparzystopierzaste, złożone z 5-7 jajowatych, piłkowanych listków, o specyficznym, mdłym zapachu.
  • Kwiaty zebrane w duże, płaskie baldachogrona o barwie kremowobiałej.
  • Owoce to lśniące, fioletowoczarne jagody (pestkowce) na czerwonawych szypułkach.
  • Pędy po przełamaniu ukazują gruby, biały, gąbczasty rdzeń.
Możliwe pomyłki (Zagrożenia!)

Bez hebd (Sambucus ebulus): UWAGA: Trujący! Hebd jest byliną (nie drewnieje), wyrasta co roku z ziemi do 1-2 m. Jego owoce są wzniesione do góry, a zapach jest bardzo nieprzyjemny.

Bez koralowy (Sambucus racemosa): Owoce są jaskrawoczerwone, a kwiatostany mają kształt piramidalny (wiechowaty), nie płaski.

Surowce i Zbiory
Flos Sambuci kwiaty

Całe kwiatostany zbierane w słoneczne dni, gdy większość kwiatów jest rozwinięta, ale nie opada. Kwiaty rośliny charakteryzują się silnym, specjalnym aromatem.[5]

Działanie: Działanie kwiatów bzu czarnego jest silnie napotne, obniżające gorączkę, uszczelniające naczynia włosowate, wykrztuśne oraz moczopędne. Napary z kwiatów stosuje się przy przeziębieniach, stanach zapalnych dróg oddechowych oraz chorobach reumatycznych, a ich działanie w czasie przeziębienia opisywano jako wielokrotnie silniejsze niż napary z lipy.[1] Kwiaty bzu czarnego w połączeniu z rumiankiem tradycyjnie stosowano do łagodzenia bólów menstruacyjnych.[1] W tradycyjnej medycynie ekstrakty z kwiatów i owoców bzu stosuje się w celu złagodzenia objawów przeziębienia i grypy.[3] Komitet ds. Ziołowych Produktów Leczniczych Unii Europejskiej uznał tradycyjne zastosowanie kwiatów bzu czarnego do łagodzenia wczesnych objawów przeziębienia.[3] Kwiaty tradycyjnie wykorzystywano w leczeniu przeziębienia, alergii, zapalenia gardła oraz zapalenia stawów, a także jako łagodny środek przeczyszczający.[4]
Substancje czynne:
Flawonoidy (rutyna, kwercetyna) Kwasy fenolowe (chlorogenowy) Śluzy Olejek eteryczny Sole mineralne (potas)
Należy odcinać całe baldachy, ale do suszenia i przetworów najlepiej oddzielić same kwiaty od grubych, zielonych łodyżek (zawierają sambunigrinę). Kwiaty bzu czarnego są ogólnie uznawane za bezpieczne, a działania niepożądane po ich spożyciu występują rzadko.[4]
Zbiór: Zbiór przypada na maj i czerwiec. Kwiaty należy ścinać całymi baldachami w słoneczny dzień, gdy są w pełni rozkwitnięte.[1] Następnie suszy się je w przewiewnym i suchym miejscu w temperaturze nieprzekraczającej 35 stopni Celsjusza.[1]

Uzupełnienie z sieci

  • kwiaty W tradycji medycynowej kwiaty bzu czarnego znane są jako surowiec „sessakutsubokukwa” (dosł. kwiaty bodziszka), zbierane w fazie półpełnego rozkwitu i suszone w cieniu oraz przewiewnym miejscu.[4]
Fructus Sambuci owoce

Owocami są połyskujące, ciemnofioletowe lub czarne pestkowce o średnicy 6–8 mm, zawierające 3-5 nasion, które posiadają charakterystyczny ciemny kolor wynikający z bogatej zawartości fenolów, szczególnie antocyjanów.[3] Dojrzałe owoce o tej barwie zbiera się w całych gronach.

Działanie: Działanie owoców bzu czarnego obejmuje właściwości antywirusowe polegające na blokowaniu wnikania wirusów grypy do komórek, a także działanie immunostymulujące, przeciwbólowe, lekko przeczyszczające i odtruwające. Z dojrzałych owoców wykonuje się odwary tradycyjnie stosowane w leczeniu migreny, nerwobólów, biegunki oraz chorób reumatycznych i neurologicznych.[1] Zewnętrznie wyciągi z owoców bzu były stosowane do płukania jamy ustnej po zabiegu usunięcia zęba oraz przy porażeniu nerwu twarzowego.[1]
Substancje czynne:
Antocyjany (sambucyna) Witaminy (A, C, z grupy B) Kwasy organiczne Pektyny Glikozydy cyjanogenne (sambunigryna - rozkłada się w wysokiej temperaturze)
Owoce bzu czarnego zawierają fitochemikalne substancje, takie jak alkaloidy, lektyny i glikozydy cyjanogenne, w tym sambunigrynę, przez co w stanie surowym oraz w formie soku na zimno są trujące i nie wolno ich w takiej postaci spożywać.[3] Ich spożycie może prowadzić do silnych nudności, wymiotów, bólów żołądka, zawrotów głowy oraz ciężkiej biegunki.[3][5] Konieczna jest obróbka termiczna, taka jak gotowanie, która całkowicie neutralizuje toksyny i sprawia, że owoce stają się bezpieczne.[3][5]
Zbiór: Sierpień - Wrzesień.
Kora kora 🌐 z sieci

Grubsze gałęzie oraz pień bzu czarnego pokrywa podłużnie spękana, szarobrązowa kora, która z czasem ma tendencję do łuszczenia się w postaci pasm.[2] Młoda kora jest jasnoszara, z wiekiem zmienia się w szarą, podłużnie pofałdowaną skorupę z wyraźnymi przetchlinkami.[3]

Działanie: Działanie kory bzu czarnego obejmuje działanie moczopędne, które jest silniejsze niż działanie kwiatów i owoców. Ponadto, odpowiednio przygotowana starsza kora była stosowana przez rdzennych Amerykanów jako środek przeczyszczający.[1][4]
Substancje czynne:
Kora bzu czarnego zawiera kryształy szczawianu wapnia.[3]
Liście liście 🌐 z sieci

Liście bzu rozwijają się wyjątkowo wcześnie w roku, bo już w marcu lub kwietniu, na długo przed pojawieniem się kwiatów.[2] Liście są naprotległe, pierzasto złożone, z pięcioma do siedmiu listek (rzadko dziewięcioma) o ząbkowanych brzegach, o długości 10–30 cm.[3] Liście mają intensywny, nieprzyjemny zapach, gdy zostaną połechtane lub zgniecione.[5]

Działanie: Liście były używane zewnętrznie w formie okładów przykładanych na stłuczenia i skręcenia.[4] Rodzimi Amerykanie tradycyjnie wykorzystywali liście oraz kwiaty jako okłady nakładane na rany.[6]
Substancje czynne:
Liście wydzielają intensywny zapach, który w przeszłości wykorzystywano do odpędzania duchów złośliwych.[4]
Ziele ziele 🌐 z sieci

Działanie: W medycynie tradycyjnej łodygi i pędy bzu czarnego, podobnie jak innych gatunków z tego samego rodzaju, są stosowane jako środek napotny przeciwzapalny, moczopędny, a także do leczenia reumatyzmu, poprawy mikrokrążenia i łagodzenia objawów zapalnych.[5] Wywary z pędów zawierających gałązki z liśćmi wykorzystywano dawniej do ekologicznego zwalczania szkodników, takich jak krety, nornice, rolnice, bielinek kapustnik i mszyce.[1]
Substancje czynne:
Kwiaty bzu czarnego zawierają flawonoidy z rutyną jako głównym składnikiem, pochodne hydroksycynamonowe oraz olejki eteryczne.[2]
Pyłek kwiatowy bzu czarnego należy do alergenów wywołujących katar sienny u osób przebywających w pobliżu kwitnących krzewów.[2]
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna

Kwiaty oraz dojrzałe, czarne owoce są oficjalnym surowcem zielarskim według Farmakopei Polskiej, jednak właściwości lecznicze wykazują również liście, kora oraz korzenie.[1] Wykorzystuje się ją pomocniczo w leczeniu nerwobólów, takich jak rwa kulszowa, a także jako środek oczyszczający organizm z toksyn podczas wiosennego i jesiennego detoksu. Przeziębienie, grypa, stany gorączkowe, katar, zapalenie zatok.

Tekst oryginalny Kwiatownika

Przeziębienie, grypa, stany gorączkowe, katar, zapalenie zatok. Pomocniczo w leczeniu nerwobólów (rwa kulszowa) oraz jako środek oczyszczający organizm z toksyn (detoks wiosenny i jesienny).

Uzupełnienie z sieci

  • ziele W nowoczesnych preparatach ziołowych wyciągi z bzu są często łączne z jeżówką oraz propolisem pszczelim w celu wsparcia układu odpornościowego.[6]
Kuchnia

Syrop z kwiatów bzu (tzw. Hyćka), smażone baldachy bzu w cieście naleśnikowym. Z owoców: soki, dżemy, konfitury (często łączone z jabłkami) oraz lecznicze nalewki.

Uzupełnienie z sieci

  • kwiaty W Europie kwiaty bzu czarnego tradycyjnie spożywane są w formie syropu lub nalewki, rozcieńczanej wodą, znanej pod różnymi nazwami regionalnymi, np. socată w Rumunii.[3]
  • owoce Owoce bzu czarnego są często wykorzystywane do wyrobu napojów, ciast oraz przetworów.[6]
  • owoce Na Węgrzech produkuje się brandy z bzu, do którego wytworzenia 1 litra trunku zużywa się 50 kilogramów owoców.[3]
Rzemiosło

Z młodych pędów po usunięciu miękkiego rdzenia od wieków wyrabiano fujarki, gwizdki i rurki. Barwnik z owoców służy do barwienia wina i tkanin na kolor fioletowy/purpurowy.

Uzupełnienie z sieci

  • Miękki rdzeń pędów bzu czarnego wykorzystywano dawniej w technice mikroskopowej do przygotowywania preparatów oraz w zegarmistrzostwie do czyszczenia delikatnych mechanizmów.[1]
Kosmetyka

Sok z owoców bezczarny był tradycyjnie używany do farbowania brwi i rzęs, przyciemniania win oraz barwienia jedwabiu na kolor oliwkowy.[1] Wyciągi z bzu czarnego znajdują zastosowanie w produkcji maseczek i kremów, szczególnie do pielęgnacji cery starzejącej się, ze względu na działanie zmiękczające, przeciwzmarszczkowe i wybielające.[1]

Ogród

Bzu czarnego uprawia się głównie jako roślinę ozdobną, a także komercyjnie dla kwiatów i owoców.[3] W uprawach komercyjnych plantacje zazwyczaj rozmnaża się z jednorocznych pędów zdrewniałych posiadających własne korzenie.[3] Jest to roślina osłonowa, przyciągająca ptaki, które zjadają owoce, oraz pożyteczne owady. Gnojówka z liści bzu odstrasza krety i nornice.

Tekst oryginalny Kwiatownika

Roślina osłonowa, przyciągająca ptaki (zjadają owoce) i pożyteczne owady. Gnojówka z liści bzu odstrasza krety i nornice.

Pasza i gospodarstwo 🌐 z sieci
  • ziele Charakterystyczny zapach pędów bzu czarnego wykorzystywano dawniej do odstraszania much, sporządzając z nich uprzęże dla koni i krów.[1]
Bezpieczeństwo i Interakcje
Interakcje z lekami

Przetwory z bzu mogą nasilać działanie leków moczopędnych oraz leków obniżających poziom cukru we krwi. Ze względu na działanie immunostymulujące, należy zachować ostrożność przy lekach immunosupresyjnych.

Przeciwwskazania

Surowe owoce i sok z surowych owoców są toksyczne, a spożycie nieprzetworzonych termicznie owoców, liści, kory lub pędów może spowodować nudności, wymioty oraz silną biegunkę.[3] Zawsze poddawaj owoce obróbce termicznej (gotowanie, pieczenie). Nasiona oraz wszystkie zielone części rośliny zawierają glikozydy cyjanogenne, które mogą być toksyczne.[3] Wszystkie części rośliny z wyjątkiem kwiatów i dojrzałych owoców są trujące dla ssaków, ponieważ zawierają cyjaniczny glikozyd sambunigryn.[3] Produkty z bzu czarnego nie powinny być spożywane przez kobiety w ciąży ani przez osoby z alergią lub chorobami przewodu pokarmowego.[3] Nie stosować kwiatów bzu przy ostrym zapaleniu nerek.

Tekst oryginalny Kwiatownika

Surowe owoce i sok z surowych owoców są toksyczne! Zawsze poddawaj owoce obróbce termicznej (gotowanie, pieczenie). Nie stosować kwiatów bzu przy ostrym zapaleniu nerek.

Cykl Życia i Ekosystem
Kalendarz Biodynamiczny
Cięcie prześwietlające M-c: 2, 3

Usuwanie suchych i najstarszych pędów, aby pobudzić krzew do obfitego kwitnienia.

Księżyc ubywający
Zbiór baldachów kwiatowych M-c: 5, 6

Ścinamy całe baldachy, gdy większość kwiatków jest otwarta. Uważamy na mszyce.

Pełnia
Zbiór dojrzałych owoców M-c: 8, 9

Ścinamy całe grona, gdy wszystkie owoce są czarno-fioletowe. Konieczna obróbka termiczna przed spożyciem!

Księżyc przybywający
Permakultura i Gildie

Rola w systemie:

  • Bez czarny (Sambucus nigra) jest dynamicznym akumulatorem potasu, kluczowym gatunkiem dla bioróżnorodności, szybko tworzy osłonę wiatrową i wypełnia luki w ogrodzie leśnym, a także wskazuje na wysoką zawartość azotu w glebie. **Dość powszechne jest wykorzystanie czarnych owoców jako naturalnego pokarmu dla ptaków leśnych.**[1]

Towarzysze (Gildia):

Owocowe drzewa

Bez czarny chroni drzewa owocowe przed niektórymi patogenami i przyciąga zapylacze.

Pokrzywa zwyczajna

Obie rośliny kochają azot; pokrzywa pod bzem rośnie silniej, co zwiększa jej wartość leczniczą.

Poziomka pospolita

Może rosnąć w świetlistym cieniu pod krzewem bzu.

Dąb szypułkowy

Bez często rośnie na obrzeżach lasów dębowych, korzystając z próchnicy.

Jeżyna

Wspólnie tworzą gęste, ochronne zarośla dla ptaków i drobnych zwierząt.

Przepisy z tą rośliną
Wiedza Tajemna
  • W tradycji germańskiej bez był poświęcony bogini Holle (Pani Zamieci), która opiekowała się domostwem i roślinami, a w legendzie skandynawskiej Holunder był miejscem zamieszkania bogini Hel, natomiast w mitologii germańskiej – bogini Freyji, podczas gdy w mitologii nordyckiej wierzy się, że Hilda, matka królowa, zamieszkiwała w korzeniach bzu (Elder), a nazwa „holunder” pochodzi od starożytnego określenia „hold”, co oznaczało gnędrzawość lub wierność, a także duch.[4][7]
  • Harry Potter posiadał 'Czarną Różdżkę' (Elder Wand), która według legendy była wykonana właśnie z drewna bzu czarnego, a w serii „Harry Potter” materiał ten posłużył do wykonania potężnego przedmiotu określanego jako najsilniejsza różdżka w świecie magii.[4]
  • Kwiaty bzu zbierane rano mają najsilniejszy aromat, ponieważ słońce nie zdążyło jeszcze odparować olejków eterycznych.
  • W medycynie ludowej wierzono, że bez 'wyciąga' chorobę z domu, dlatego sadzono go blisko okien sypialni, uznając go za drzewo życia i wierząc, że stanowił skuteczną ochronę przed czarną magią, czarownicami, pożarem oraz uderzeniem pioruna, a także zapewniał bezpieczeństwo przed ukąszeniami węży i oddawał cześć mieszkającym w nim dobrym duchom domowym, przy czym uszkodzenie, wycięcie lub uschnięcie krzewu przynosiło nieszczęście lub śmierć bądź zwiastowało zgon członka rodziny.[2][7]
Historia i nazwa 🌐 z sieci
  • W starożytnym Egipcie tę roślinę wykorzystywano do leczenia oparzeń, natomiast w Europie dawniej podawano kwiaty w celu pobudzenia laktacji u kobiet karmiących.[1]
  • Dodatni gatunkowy 'nigra' w nazwie łacińskiej oznacza 'czarny' lub 'ciemny'.[5]
Wierzenia i legendy 🌐 z sieci
  • Według legendy nieprzyjemny zapach liści bzu wynika z faktu, że Judasz powiesił się na tym drzewie.[2]
  • W tradycji chrześcijańskiej przetrwało przekonanie, że drzewo, na którym Judasz powiesił się po zdradzie Jezusa, oraz krzyż, na którym Chrystus został ukrzyżowany, zostały uszmudowane z bzu czarnego.[4]
Nazwy ludowe 🌐 z sieci
  • Wśród ludowych nazw bzu czarnego wyróżnia się m.in. bzowinę, bzinę, buzinę, hyczkę, flider oraz hebd.[1]
  • W dialektach niemieckich roślina nosi nazwy takie jak Holderbusch, Holler, a w języku dolnonemieckim określa się ją mianem Flieder.[2]
  • W dialektach niemieckich roślina nosi liczne lokalne określenia, takie jak Hunnel, Hündele, Húlungr, Húlandr, Hulla, Hollert, Holder, Haulert, Dolder oraz Fledderbeernbusch.[2]
Źródła wiedzy z sieci

Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.

  1. Wikipedia (pl): Bez czarny [pl]
  2. Wikipedia (de): Schwarzer Holunder [de]
  3. Wikipedia (en): Sambucus nigra [en]
  4. Wikipedia (ja): セイヨウニワトコ [ja]
  5. Wikipedia (zh): 西洋接骨木 [zh]
  6. www.ebsco.com [en]
  7. www.walaarzneimittel.de [de]
×

Funkcja wstrzymana

Aby aplikacja mogła być dostępna za darmo i działać błyskawicznie, przeszliśmy na wersję statyczną. Moduł logowania i komentarzy jest obecnie wyłączony.

Postaw Kufel Kawy