Czosnaczek pospolity
Alliaria petiolata
Owoc to wydłużona, czterostronna torebka (silika) o długości 4–5,5 cm, w której znajdują się dwa rzędy czarnych nasion uwalnianych po rozpadzie torebki. Czosnek niedźwiedzi to dwu- lub wieloletnia roślina zielna, osiągająca wysokość od 20 do 100 centymetrów. Posiada długi korzeń palowy. Łodyga jest lekko czworokątna[2] W Polsce gatunek jest pospolity niemal na całym obszarze, rzadziej spotykany jest tylko w północno-wschodniej części kraju i w łódzkim.[1] Występuje naturalnie w Europie, zachodniej i środkowej Azji, północno-zachodniej Afryce, Maroku, na Półwyspie Iberyjskim i na Wyspach Brytyjskich, na północy sięgając aż do północnej Skandynawii, a na wschodzie – do północnego Pakistanu i Xinjiangu w zachodnich Chinach.[3]
Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje)
- Pokrój: O. Pichard, CC BY-SA 3.0
- Kwiaty: Frank Vincentz, CC BY-SA 3.0
- Liście: User:Micropix, CC BY-SA 3.0
- Owoce: Steve Hurst @ USDA-NRCS PLANTS Database, Public domain
- Nasiona: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0
Natura i Siedlisko
Wymagania Siedliskowe
- Stanowisko: Na ubogich stanowiskach znaleziono jednak owocujące rośliny o wysokości zaledwie 5 centymetrów, co stanowi dobry przykład zakresu adaptacji tego gatunku.[2] W Polsce jest to gatunek pospolity. (...) zasiedla głównie lasy liściaste, w których występuje zwykle na glebach żyznych i próchnicznych.[1] W górach rośnie tylko w niższych położeniach; w Tatrach tylko w Dolinie Kościeliskiej, najwyżej sięga ok. 1100 m n.p.m. w Bieszczadach Zachodnich.[1] Właściwie jest to gatunek roślin występujący w lasach liściastych, ale szczególnie dobrze rośnie w zaroślach i żywopłotach, a także przy murach i na poboczach dróg, w ogrodach oraz na terenach porośniętych roślinnością ruderalną... Podobnie jak te rośliny, preferuje świeże, bogate w azot gleby gliniaste.[2] Często występuje tam w sąsiedztwie pokrzyw. [...] Może również rosnąć epifitycznie w rozgałęzieniach drzew.[2] W Alpach Allgäu w Bawarii, w pobliżu Scheuen-Alpe, na południowy wschód od Balderschwang, wznosi się ona na wysokość do 1080 metrów nad poziomem morza. W kantonie Valais osiąga nawet 1800 metrów.[2]
- Gleba:
- Woda: Od marca należy utrzymywać glebę stale wilgotną. Podczas długich okresów suszy rośliny należy podlewać.[8]
- Mrozoodporność:
Rozpoznawanie w terenie
- Po roztarciu roślina silnie pachnie czosnkiem, za co odpowiadają związki siarki (tiozwiązki) bardzo podobne do obecnych u czosnku.[1]
- W pierwszym roku wzrostu rośliny tworzą kępy okrągłych, lekko pomarszczonych liści, które po zgnieceniu pachną czosnkiem.[3]
- Długoogonkowe, nerkowate liście podstawowe mają brzeg ząbkowany w kształcie zatok. Liście łodygowe są ułożone naprzemiennie. Mają one blaszki liściowe w kształcie serca z ząbkowanym brzegiem.[2]
- rozety te pozostają zielone przez całą zimę, a następnej wiosny przekształcają się w dojrzałe rośliny kwitnące.[3]
- Gdy strąk osiągnie pełną dojrzałość, obie klapki owocu stopniowo pękają od dołu do góry, a następnie ostatecznie odpadają. Nasiona nie są jednak jeszcze rozrzucane. Są one przymocowane krótkimi szypułkami do przegrody strąka.[2]
- Owocem jest wyprostowana, smukła, czworokątna torebka o długości 4–5,5 cm, zwana łupiną, … zawierająca dwa rzędy małych, błyszczących, czarnych nasion, które uwalniają się, gdy łupina pęka.[3]
- Owoce — nagie, czworokątne strąki, wystające ukośnie do góry, o długości 2–8 cm i średnicy około 2 mm, z nasionami ułożonymi w jednym rzędzie.[5]
Surowce i Zbiory
Nasiona nasiona 🌐 z sieci
Nasiona są silnie pomarszczone, szorstkie, brunatne do czarnych, długości od 2 do 4,5 mm i szerokości ok. 1 mm.[1]
Korzeń korzeń 🌐 z sieci
Korzeń: Smukły, palowy, czasem z rozgałęzioną główną osią.[1] Jest to dwuletnia roślina zielna, wyrosła z głęboko sięgającego, cienkiego, białawego korzenia palowego o zapachu przypominającym chrzan.[3]
Kwiaty kwiaty 🌐 z sieci
Czosnek niedźwiedzi kwitnie od kwietnia do lipca. W końcowym, groniaste kwiatostanie znajduje się wiele kwiatów. Kwiaty obupłciowe mają, jak to jest typowe dla roślin z rodziny krzyżowych, cztery części i osiągają wielkość od 5 do 8 milimetrów. Cztery białe płatki korony[2] Te małe białe kwiaty mają dość nieprzyjemny zapach, który przyciąga komary i bzygowate, choć zazwyczaj zapylają się one samodzielnie.[3]
Ziele ziele 🌐 z sieci
Sok sok 🌐 z sieci
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna
W medycynie tradycyjnej stosuje się go między innymi jako środek moczopędny.[3] Czosnek dziki był niegdyś stosowany w medycynie jako środek dezynfekujący, a czasami wykorzystywano go również do opatrywania ran.[3] Roślina ta jest tradycyjnie stosowana ze względu na swoje właściwości moczopędne, a także w leczeniu reumatyzmu, astmy i dny moczanowej. Świeżej roślinie przypisuje się również właściwości antyseptyczne, dlatego stosuje się ją w postaci okładów.[4] Tradycyjnie czosnek niedźwiedzi stosuje się w przypadku kaszlu, zapalenia oskrzeli, dolegliwości trawiennych oraz w celu gojenia ran. Zawarte w nim glikozydy oleju gorczycznego – przede wszystkim sinigrina – wykazują łagodne działanie przeciwbakteryjne. Saponiny wspomagają rozrzedzanie śluzu w drogach oddechowych[7]
Kuchnia
Jego korzenie mają smak zbliżony do rzodkiewki i również nadają się do spożycia.[4]
Rzemiosło
Czosnek dziki (Alliaria petiolata) — podobno z całych roślin można uzyskać żółty barwnik lub bladozielony po zastosowaniu zaprawy żelazowej[6]
Kosmetyka
Liście stosowano zewnętrznie w leczeniu oparzeń, ran ropnych i owrzodzeń — mają one działanie antyseptyczne.[9]
Ogród
Kiełkowanie następuje wiosną, głównie w marcu i kwietniu, po opadach i w czasie ociepleń. Część siewek pojawia się także po intensywnych opadach w maju i na początku czerwca.[1] Rozmnażanie wegetatywne odbywa się za pomocą podziemnych rozłogów i odrostów korzeniowych. [...] Oprócz zapylenia krzyżowego czosnek niedźwiedzi może również zapylać się samodzielnie.[2]
Bezpieczeństwo i Interakcje
Przeciwwskazania
Udział związków cyjanogennych zmniejsza się także w przypadku siekania, namaczania lub przegotowania ziela przed spożyciem.[1] jest toksyczna dla larw niektórych rzadszych gatunków motyli (np. Pieris oleracea i Pieris virginiensis), które składają jaja na tych roślinach, ponieważ choć jest spokrewniona z rodzimymi gatunkami gorczycy, wytwarza substancje chemiczne, do których motyle te nie są przystosowane.[3] Zjadają ją kozy i bydło. Konie, owce i świnie jej nie jedzą.[5] Z powodu obecności oleju allilowego w trawie, którą jedzą krowy, mleko nabiera czosnkowego zapachu, czerwono-żółtego koloru oraz ostrego, gryzącego posmaku.[5] W większych ilościach czosnek niedźwiedzi, ze względu na zawarte w nim olejki gorczyczne, może powodować podrażnienia żołądka u osób wrażliwych[7]
Z archiwum Kwiatownika
Historia i legendy
- Opis
- Czosnaczek pospolity to jedna z najstarszych dzikich przypraw Europy, wykorzystywana od czasów neolitu jako warzywo i roślina lecznicza. Przed sprowadzeniem czosnku i cebuli uprawnej był głównym 'czosnkowym' dodatkiem w Europie Środkowej. Używano go w kuchni, lecznictwie, a także magii ludowej. Liście, pędy, kwiaty i korzeń są jadalne – mają ostry, czosnkowy smak z nutą pieprzu i musztardy.
- Cechy
- Zielona nowalijka – wczesnowiosenne liście do kanapek, twarożku, sałatek
- Jadalne wszystkie nadziemne części – także kwiaty, pąki i młode strąki
- Liście tracą smak po kwitnieniu (stają się włókniste i gorzkie)
- Korzeń może zastąpić chrzan i wasabi
- Zastosowanie historyczne
- Liście używane jako warzywo sałatkowe, przyprawa do mięs, jaj, zup i sosów
- Napar i sok na przeziębienie, oczyszczanie i odrobaczanie
- Kompresy i maści na rany, stłuczenia, ukąszenia owadów
- Dawniej główny 'czosnek dziki' Europy przed rozpowszechnieniem czosnku uprawnego
- Ciekawostki
- Nasiona czosnaczka wykryto w osadach archeologicznych sprzed 4000 lat.
- Roślina uznawana za jedną z pierwszych przypraw dzikich w kuchni polskiej.
- Po angielsku znany jako 'garlic mustard' – musztardowiec czosnkowy.
- W Ameryce Północnej jest gatunkiem inwazyjnym – szybko wypiera rodzime rośliny runa leśnego.
Ciekawostki kulturowe
- W niektórych regionach Polski liście czosnaczka były zawijane w pieczywo na drogę, by odstraszać złe duchy i chronić przed chorobą.
- W Skandynawii czosnaczek uważano za magiczną roślinę ochronną – kładziono liście pod progiem domu.
- Na Słowacji z czosnaczka przygotowywano specjalne ziołowe masła dla dzieci na wzmocnienie.
- W Niemczech robiono z niego zielone farsze do wielkanocnych jaj i pierogów.
- W medycynie śląskiej stosowany jako środek na 'oczyszczenie krwi' i odrobaczanie domowników.
- Dawniej wierzono, że liść czosnaczka włożony do buta chroni przed ukąszeniem żmii.
🎨 Barwienie (tkaniny, włosy)
- Opis
- Świeże liście dają jasnozielony barwnik do pisanek i domowych kosmetyków.
Inne zastosowania
- Kosmetyki
- Opis
- Liście czosnaczka w formie wyciągu stosowane są w tonikach i maściach na trądzik, przetłuszczającą się skórę i drobne podrażnienia.
- Zastosowanie
- Toniki, maseczki, maści, kąpiele.
- Pasza dla zwierzat
- Opis
- Czosnaczek chętnie zjadany przez króliki i kury, wzmacnia odporność i poprawia smak jaj.
Opis botaniczny
- Pokroj
- Roślina dwuletnia o wysokości 30–100 cm, z wyprostowaną, nierozgałęzioną łodygą, w pierwszym roku niska rozeta liści.
- Lodyga
- Wzniesiona, delikatnie bruzdowana, miękka, u góry nieznacznie rozgałęziona.
- Liscie
- Jajowate do sercowatych, grubo ząbkowane, miękkie, jasnozielone, o wyraźnym zapachu czosnku przy roztarciu.
- Kwiaty
- Drobne, białe, czteropłatkowe, zebrane w baldachogrona na szczycie łodygi, kwitnie od kwietnia do czerwca.
- Owoce
- Wydłużone, cienkie łuszczyny z drobnymi, czarnymi nasionami.
- Korzeń
- Cienki, biały, przypominający chrzan, o pikantnym smaku.
- Zapach
- Silny, czosnkowo-musztardowy, szczególnie intensywny po roztarciu liści.
- Cecha wyrozniajaca
- Liście o czosnkowym aromacie, białe kwiaty, wczesnowiosenny termin wegetacji.
Występowanie
- Obszar
- Europa, Azja zachodnia i środkowa; zawleczony do Ameryki Północnej.
- W polsce
- Pospolity w całym kraju – skraje lasów, żywopłoty, parki, zarośla, ogrody, rowy, przychacia.
Właściwości i składniki
- Nazwa
- Olejek gorczyczny (allina, glikozydy siarkowe)
- Dzialanie
- antybakteryjne, przeciwgrzybicze, odkażające, wzmacniające
- Sklad
- allina, synigryna, izosiarkowodór, glukozynolaty
- Nazwa
- Witaminy
- Dzialanie
- wzmacniające, antyoksydacyjne
- Sklad
- witamina C, A, E, witaminy z grupy B
- Nazwa
- Minerały
- Dzialanie
- reminalizujące, wspierające odporność
- Sklad
- wapń, żelazo, magnez, potas, siarka
- Nazwa
- Flawonoidy i saponiny
- Dzialanie
- przeciwzapalne, wzmacniające naczynia
- Sklad
- kwercetyna, rutyna
Uwagi i ostrzeżenia
- Uwaga
- Nie zbierać z miejsc zanieczyszczonych, pobliża dróg, śmietnisk i pól pryskanych – czosnaczek łatwo akumuluje metale ciężkie.
- Rozwiazanie
- Zbieraj tylko młode rośliny z czystych terenów, ogrodów lub upraw własnych.
- Uwaga
- Nadmierne spożycie surowych liści może wywołać lekkie dolegliwości żołądkowe.
- Rozwiazanie
- Jadać z umiarem, a dzieciom podawać po sparzeniu.
Uprawa
- Gleba
- Gleba wilgotna, próchniczna, bogata w wapń, lekko zasadowa lub obojętna.
- Stanowisko
- Stanowisko półcieniste do cienistego; dobrze rośnie pod drzewami, na skrajach lasów, przy płotach i murach.
- Wysiew
- Wysiew nasion jesienią lub wczesną wiosną; roślina dwuletnia – w pierwszym roku tworzy rozety liści, w drugim wypuszcza kwiatostan.
- Zbior
- Liście, pędy i kwiaty zbiera się wiosną (kwiecień–czerwiec), nasiona wczesnym latem, korzenie późną jesienią.
Kalendarz
- Siew
- Miesiące
- marzec, kwiecień
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- ogrodniczy
- Czas dnia
- ranek
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Siew do gruntu lub inspektu wczesną wiosną; wskazana wcześniejsza stratyfikacja nasion.
- Pikowanie
- Miesiące
- kwiecień, maj
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- ogrodniczy
- Czas dnia
- w ciągu dnia
- Intensywność
- niska
- Uwagi
- Rośliny należy pikować przy 2–4 liściach właściwych, zachowując ostrożność – mają delikatne korzenie.
- Przesadzanie
- Miesiące
- kwiecień, październik
- Zalecana faza ksiezyca
- malejący
- Typ
- ogrodniczy
- Czas dnia
- po południu
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Najlepiej przesadzać w pochmurne dni; młode rośliny lepiej się przyjmują.
- Zbior lisci
- Miesiące
- kwiecień, maj
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- zielarski
- Czas dnia
- ranek
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Zbieraj przed kwitnieniem – później liście stają się włókniste i tracą aromat.
- Zbior kwiatow
- Miesiące
- maj, czerwiec
- Zalecana faza ksiezyca
- pełnia
- Typ
- zielarski
- Czas dnia
- ranek
- Intensywność
- niska
- Uwagi
- Kwiaty zbieraj, gdy są w pełni otwarte, ale jeszcze nie więdną – używaj do ozdoby potraw lub suszenia.
- Zbior nasion
- Miesiące
- lipiec, sierpień
- Zalecana faza ksiezyca
- malejący
- Typ
- zbiorczy
- Czas dnia
- po południu
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Zbieraj suche łuszczyny przed pęknięciem – najlepiej do papierowych torebek.
- Zbior korzeni
- Miesiące
- październik, listopad
- Zalecana faza ksiezyca
- malejący
- Typ
- zielarski
- Czas dnia
- ranek
- Intensywność
- wysoka
- Uwagi
- Korzenie zbieraj po pierwszych przymrozkach – są wtedy ostrzejsze w smaku, lepiej nadają się do maceratów.
- Pielenie
- Miesiące
- kwiecień, maj, czerwiec
- Zalecana faza ksiezyca
- bez znaczenia
- Typ
- techniczny
- Czas dnia
- dowolny
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Roślina ekspansywna – warto usuwać nadmiar kęp i ograniczać samosiew.
- Fermentacja
- Miesiące
- maj, czerwiec
- Zalecana faza ksiezyca
- pełnia
- Typ
- zielarski
- Czas dnia
- wieczór
- Intensywność
- symboliczna
- Uwagi
- Fermentuj młode liście z dodatkiem soli jak kiszonki; dodają smaku potrawom i wspierają odporność.
Bibliografia
- https://magicznyogrod.pl/czosnaczek-historia-i-zastosowanie.html
- https://kalendarzrolnikow.pl/14422/czosnaczek-pospolity-tradycja-i-symbolika
- https://zielnikpolski.pl/barwnik-czosnaczek/
- https://zielnikpolski.pl/kosmetyki-czosnaczek/
- https://www.farmer.pl/zwierzeta/zywienie/ziola-dla-zwierzat-gospodarskich,79271.html
- https://www.ekologia.pl/wiedza/rosliny/ziola/czosnaczek-pospolity
- https://www.gospodarz.pl/encyklopedia-roslin/ziola/czosnaczek-pospolity.html
- https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Alliaria_petiolata.htm
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Czosnaczek_pospolity
- https://rozanski.li/1634/alliaria-petiolata-sklad-i-dzialanie/
- https://zielnikpolski.pl/witaminy-czosnaczek/
- https://zielnikpolski.pl/mineraly-czosnaczek/
- https://zielnikpolski.pl/flawonoidy-czosnaczek/
- https://zielnikpolski.pl/ostroznosc-czosnaczek/
- https://zielnikpolski.pl/dolegliwosci-po-czosnaczku/
- https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Alliaria+petiolata
- https://www.gardenersworld.com/how-to/grow-plants/how-to-grow-garlic-mustard/
- https://www.researchgate.net/publication/342122759
- https://zielnikpolski.pl/napar-czosnaczek/
- https://www.invasive.org/browse/subinfo.cfm?sub=3021
- https://zielnikpolski.pl/kiszone-paki-czosnaczka/
Wiedza Tajemna
- Czosnek niedźwiedzi jest w Ameryce Północnej i Południowej neofitem uznawanym za roślinę inwazyjną.[2]
- Naukowa nazwa rodzajowa rodzajowa Alliaria utworzona została przez Leonharta Fuchsa ze względu na podobieństwo zapachu rośliny do czosnku (Alium).[1]
- W XIX wieku roślina została wprowadzona do Ameryki Północnej przez osadników europejskich i od 1868 roku rozprzestrzeniła się po wschodnich i środkowych stanach USA jako gatunek inwazyjny.[3]
- Fitolity znalezione w ceramice kultur Ertebølle i Funnelneck-Beaker w północno-wschodnich Niemczech i Danii, datowanej na lata 4100–3750 p.n.e., wskazują na jej stosowanie w tamtej epoce.[3]
- W XVII‑wiem wieku w Anglii zalecano ją jako przyprawę do solonych ryb.[3]
- Do Ameryki Północnej roślina została przywieziona w XIX wieku przez osadników europejskich w celu kulinarnym i leczniczym.[3]
- Odkrycia stanowisk kuchennych sprzed 5000 lat wykazały, że czosnek niedźwiedzi był już wówczas stosowany jako przyprawa, a prawdopodobnie także jako zioło lecznicze. Jeszcze w czasach nowożytnych był cenioną rośliną przyprawową, zwłaszcza wśród ubogiej ludności[7]
- Nazwa gatunkowa petiolatus oznacza roślinę o liściach ogonkowych, a słowo powstało jako zdrobnienie od pes = noga tj. nóżka, tu w znaczeniu ogonka liściowego.[1]
- We Francji nasiona te są czasami wykorzystywane do przyprawiania potraw.[3]
- Nasiona tej rośliny w postaci fitolitów zidentyfikowano w osadach pokarmowych na prehistorycznej ceramice. Jest to pierwszy bezpośredni dowód na stosowanie przyprawy w kuchni europejskiej w okresie od 6 100 do 5 750 lat przed teraźniejszością (cal BP).[4]
- W medycynie ludowej uważano ją za wiosenne zioło oczyszczające: miała „oczyszczać krew” – czyli działać moczopędnie – oraz wzmacniać organizm po zimie. Rolnicy podawali ją również zwierzętom hodowlanym, aby uodpornić je na choroby.[7]
- często gatunek nazywany był „czosnkowym zielem”, m.in. przez Marcina z Urzędowa i Syreniusza. Józef Rostafiński odnotował nazwę ludową – „bździucha”.[1]
- Czosnek dziki (Alliaria petiolata), zwany również czosnkiem polnym, czosnkiem porowym, czosnkiem porowym, czosnkiem porowym [...] Nazwy potoczne nawiązują do zapachu czosnku, który wydziela się po rozgnieceniu liści.[2]
- Rośliny te często rosną wzdłuż krawędzi żywopłotów, stąd pochodzi ich stara brytyjska nazwa ludowa „jack-by-the-hedge”. Inne popularne nazwy to: „korzeń czosnkowy”, „czosnek żywopłotowy”, „sos-sam”, „jack-in-the-bush”, „penny hedge” oraz „gorczyca ubogiego”.[3]
- Nasiona tego gatunku tworzą w glebie trwały bank nasion zachowując zdolność do kiełkowania przez co najmniej 13 lat.[1]
- Obecnie stała się ona uporczywą rośliną inwazyjną na terenie północnych Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza ze względu na to, że pojawia się wiosną wcześniej niż wiele gatunków rodzimych, często w podszyciu lasu.[3]
- Podczas deszczu nasiona pokrywają się śluzem i przywierają do sierści przechodzących obok zwierząt. Dzięki tej strategii, zwanej epichorią, są one przenoszone na większe odległości niż w przypadku semachorii.[2]
- Czosnek dziki rozprzestrzenia swoje nasiona głównie poprzez semachorię. Gdy łodygi, na których zwisają ukośnie strąki, zostaną poruszone przez wiatr lub przechodzące zwierzęta lub ludzi, dojrzałe nasiona odpadają[2]
Źródła wiedzy z sieci
Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.
- Wikipedia (pl): Czosnaczek pospolity [pl]
- Wikipedia (de): Knoblauchsrauke [de]
- Wikipedia (en): Alliaria petiolata [en]
- Wikipedia (fr): Alliaire officinale [fr]
- Wikipedia (ru): Чесночница черешчатая [ru]
- www.danielharper.org [en-US]
- www.kostbarenatur.net [de]
- www.plantura.garden [de]
- www.zelena-planeta.ua [uk]