Czosnaczek pospolity

Alliaria petiolata

Owoc to wydłużona, czterostronna torebka (silika) o długości 4–5,5 cm, w której znajdują się dwa rzędy czarnych nasion uwalnianych po rozpadzie torebki. Czosnek niedźwiedzi to dwu- lub wieloletnia roślina zielna, osiągająca wysokość od 20 do 100 centymetrów. Posiada długi korzeń palowy. Łodyga jest lekko czworokątna[2] W Polsce gatunek jest pospolity niemal na całym obszarze, rzadziej spotykany jest tylko w północno-wschodniej części kraju i w łódzkim.[1] Występuje naturalnie w Europie, zachodniej i środkowej Azji, północno-zachodniej Afryce, Maroku, na Półwyspie Iberyjskim i na Wyspach Brytyjskich, na północy sięgając aż do północnej Skandynawii, a na wschodzie – do północnego Pakistanu i Xinjiangu w zachodnich Chinach.[3]

Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje)
Natura i Siedlisko
Wymagania Siedliskowe
  • Stanowisko: Na ubogich stanowiskach znaleziono jednak owocujące rośliny o wysokości zaledwie 5 centymetrów, co stanowi dobry przykład zakresu adaptacji tego gatunku.[2] W Polsce jest to gatunek pospolity. (...) zasiedla głównie lasy liściaste, w których występuje zwykle na glebach żyznych i próchnicznych.[1] W górach rośnie tylko w niższych położeniach; w Tatrach tylko w Dolinie Kościeliskiej, najwyżej sięga ok. 1100 m n.p.m. w Bieszczadach Zachodnich.[1] Właściwie jest to gatunek roślin występujący w lasach liściastych, ale szczególnie dobrze rośnie w zaroślach i żywopłotach, a także przy murach i na poboczach dróg, w ogrodach oraz na terenach porośniętych roślinnością ruderalną... Podobnie jak te rośliny, preferuje świeże, bogate w azot gleby gliniaste.[2] Często występuje tam w sąsiedztwie pokrzyw. [...] Może również rosnąć epifitycznie w rozgałęzieniach drzew.[2] W Alpach Allgäu w Bawarii, w pobliżu Scheuen-Alpe, na południowy wschód od Balderschwang, wznosi się ona na wysokość do 1080 metrów nad poziomem morza. W kantonie Valais osiąga nawet 1800 metrów.[2]
  • Gleba:
  • Woda: Od marca należy utrzymywać glebę stale wilgotną. Podczas długich okresów suszy rośliny należy podlewać.[8]
  • Mrozoodporność:
Rozpoznawanie w terenie
  • Po roztarciu roślina silnie pachnie czosnkiem, za co odpowiadają związki siarki (tiozwiązki) bardzo podobne do obecnych u czosnku.[1]
  • W pierwszym roku wzrostu rośliny tworzą kępy okrągłych, lekko pomarszczonych liści, które po zgnieceniu pachną czosnkiem.[3]
  • Długoogonkowe, nerkowate liście podstawowe mają brzeg ząbkowany w kształcie zatok. Liście łodygowe są ułożone naprzemiennie. Mają one blaszki liściowe w kształcie serca z ząbkowanym brzegiem.[2]
  • rozety te pozostają zielone przez całą zimę, a następnej wiosny przekształcają się w dojrzałe rośliny kwitnące.[3]
  • Gdy strąk osiągnie pełną dojrzałość, obie klapki owocu stopniowo pękają od dołu do góry, a następnie ostatecznie odpadają. Nasiona nie są jednak jeszcze rozrzucane. Są one przymocowane krótkimi szypułkami do przegrody strąka.[2]
  • Owocem jest wyprostowana, smukła, czworokątna torebka o długości 4–5,5 cm, zwana łupiną, … zawierająca dwa rzędy małych, błyszczących, czarnych nasion, które uwalniają się, gdy łupina pęka.[3]
  • Owoce — nagie, czworokątne strąki, wystające ukośnie do góry, o długości 2–8 cm i średnicy około 2 mm, z nasionami ułożonymi w jednym rzędzie.[5]
Surowce i Zbiory
Nasiona nasiona 🌐 z sieci

Nasiona są silnie pomarszczone, szorstkie, brunatne do czarnych, długości od 2 do 4,5 mm i szerokości ok. 1 mm.[1]

Działanie: We Francji nasiona te są czasami wykorzystywane do przyprawiania potraw.[3] Rozgniecione nasiona były stosowane w medycynie ludowej jako miejscowy środek drażniący (zamiast plastrów musztardowych); roślinę tę stosowano również w leczeniu czyraków i oparzeń, w przypadku astmy oskrzelowej, szkorbutu, biegunki oraz jako środek przeciwrobaczy.[5]
Substancje czynne:
a w nasionach kardenolidy (glikozydy).[1]Nasiona zawierają 30% oleju tłustego, ale nie wykorzystuje się go.[5]
Korzeń korzeń 🌐 z sieci

Korzeń: Smukły, palowy, czasem z rozgałęzioną główną osią.[1] Jest to dwuletnia roślina zielna, wyrosła z głęboko sięgającego, cienkiego, białawego korzenia palowego o zapachu przypominającym chrzan.[3]

Działanie:
Substancje czynne:
W korzeniach stwierdzono glukonasturcynę (glukozynolan)[1]
Zbiór: Korzeń zbiera się jednak dopiero w pierwszym roku wzrostu. Później (w drugim roku) korzeń staje się zdrewniały i nie nadaje się do spożycia.[7]
Kwiaty kwiaty 🌐 z sieci

Czosnek niedźwiedzi kwitnie od kwietnia do lipca. W końcowym, groniaste kwiatostanie znajduje się wiele kwiatów. Kwiaty obupłciowe mają, jak to jest typowe dla roślin z rodziny krzyżowych, cztery części i osiągają wielkość od 5 do 8 milimetrów. Cztery białe płatki korony[2] Te małe białe kwiaty mają dość nieprzyjemny zapach, który przyciąga komary i bzygowate, choć zazwyczaj zapylają się one samodzielnie.[3]

Działanie: Obecnie posiekane liście wykorzystuje się do przyprawiania sałatek i sosów, takich jak pesto, a czasami dodaje się do nich również kwiaty i owoce.[3]
Substancje czynne:
Ziele ziele 🌐 z sieci

Działanie:
Substancje czynne:
W części nadziemnej rośliny zawarty jest olejek gorczyczny o bardzo ostrym smaku, flawonoid alliarozyd, glukozynolany (m.in. synigryna), sinapina, witamina C i A.[1]Trawa i korzenie zawierają glikozyd syningrynę (CA10HA16OA9NSA2K), z której powstaje 0,033–0,093 % ostrego olejku allilowego o zapachu czosnku.[5]
Zawartość związków cyjanogennych, stanowiących ochronę przed roślinożercami, sięgać może do 100 ppm świeżej masy w młodych roślinach, zwłaszcza w siewkach. Mimo to roślina określana jest jako praktycznie nieszkodliwa, zwłaszcza w przypadku spożywania niewielkich ilości.[1] Młode, jednoroczne rośliny czosnku niedźwiedziego zawierają do 100 ppm cyjanku, co stanowi stężenie toksyczne dla wielu kręgowców. Po rozdrobnieniu rośliny gazowy cyjanek ulega usunięciu.[3]
Sok sok 🌐 z sieci

Działanie: W medycynie wojennej ubiegłego wieku stosowano ją w postaci roztworu alkoholowego do przemywania, a następnie w postaci okładów w celu dezynfekcji i przyspieszenia gojenia się ropnych owrzodzeń.[4]
Substancje czynne:
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna

W medycynie tradycyjnej stosuje się go między innymi jako środek moczopędny.[3] Czosnek dziki był niegdyś stosowany w medycynie jako środek dezynfekujący, a czasami wykorzystywano go również do opatrywania ran.[3] Roślina ta jest tradycyjnie stosowana ze względu na swoje właściwości moczopędne, a także w leczeniu reumatyzmu, astmy i dny moczanowej. Świeżej roślinie przypisuje się również właściwości antyseptyczne, dlatego stosuje się ją w postaci okładów.[4] Tradycyjnie czosnek niedźwiedzi stosuje się w przypadku kaszlu, zapalenia oskrzeli, dolegliwości trawiennych oraz w celu gojenia ran. Zawarte w nim glikozydy oleju gorczycznego – przede wszystkim sinigrina – wykazują łagodne działanie przeciwbakteryjne. Saponiny wspomagają rozrzedzanie śluzu w drogach oddechowych[7]

Kuchnia

Jego korzenie mają smak zbliżony do rzodkiewki i również nadają się do spożycia.[4]

Rzemiosło

Czosnek dziki (Alliaria petiolata) — podobno z całych roślin można uzyskać żółty barwnik lub bladozielony po zastosowaniu zaprawy żelazowej[6]

Kosmetyka

Liście stosowano zewnętrznie w leczeniu oparzeń, ran ropnych i owrzodzeń — mają one działanie antyseptyczne.[9]

Ogród

Kiełkowanie następuje wiosną, głównie w marcu i kwietniu, po opadach i w czasie ociepleń. Część siewek pojawia się także po intensywnych opadach w maju i na początku czerwca.[1] Rozmnażanie wegetatywne odbywa się za pomocą podziemnych rozłogów i odrostów korzeniowych. [...] Oprócz zapylenia krzyżowego czosnek niedźwiedzi może również zapylać się samodzielnie.[2]

Bezpieczeństwo i Interakcje
Przeciwwskazania

Udział związków cyjanogennych zmniejsza się także w przypadku siekania, namaczania lub przegotowania ziela przed spożyciem.[1] jest toksyczna dla larw niektórych rzadszych gatunków motyli (np. Pieris oleracea i Pieris virginiensis), które składają jaja na tych roślinach, ponieważ choć jest spokrewniona z rodzimymi gatunkami gorczycy, wytwarza substancje chemiczne, do których motyle te nie są przystosowane.[3] Zjadają ją kozy i bydło. Konie, owce i świnie jej nie jedzą.[5] Z powodu obecności oleju allilowego w trawie, którą jedzą krowy, mleko nabiera czosnkowego zapachu, czerwono-żółtego koloru oraz ostrego, gryzącego posmaku.[5] W większych ilościach czosnek niedźwiedzi, ze względu na zawarte w nim olejki gorczyczne, może powodować podrażnienia żołądka u osób wrażliwych[7]

Z archiwum Kwiatownika
Historia i legendy
Opis
Czosnaczek pospolity to jedna z najstarszych dzikich przypraw Europy, wykorzystywana od czasów neolitu jako warzywo i roślina lecznicza. Przed sprowadzeniem czosnku i cebuli uprawnej był głównym 'czosnkowym' dodatkiem w Europie Środkowej. Używano go w kuchni, lecznictwie, a także magii ludowej. Liście, pędy, kwiaty i korzeń są jadalne – mają ostry, czosnkowy smak z nutą pieprzu i musztardy.
Cechy
  • Zielona nowalijka – wczesnowiosenne liście do kanapek, twarożku, sałatek
  • Jadalne wszystkie nadziemne części – także kwiaty, pąki i młode strąki
  • Liście tracą smak po kwitnieniu (stają się włókniste i gorzkie)
  • Korzeń może zastąpić chrzan i wasabi
Zastosowanie historyczne
  • Liście używane jako warzywo sałatkowe, przyprawa do mięs, jaj, zup i sosów
  • Napar i sok na przeziębienie, oczyszczanie i odrobaczanie
  • Kompresy i maści na rany, stłuczenia, ukąszenia owadów
  • Dawniej główny 'czosnek dziki' Europy przed rozpowszechnieniem czosnku uprawnego
Ciekawostki
  • Nasiona czosnaczka wykryto w osadach archeologicznych sprzed 4000 lat.
  • Roślina uznawana za jedną z pierwszych przypraw dzikich w kuchni polskiej.
  • Po angielsku znany jako 'garlic mustard' – musztardowiec czosnkowy.
  • W Ameryce Północnej jest gatunkiem inwazyjnym – szybko wypiera rodzime rośliny runa leśnego.
Ciekawostki kulturowe
  • W niektórych regionach Polski liście czosnaczka były zawijane w pieczywo na drogę, by odstraszać złe duchy i chronić przed chorobą.
  • W Skandynawii czosnaczek uważano za magiczną roślinę ochronną – kładziono liście pod progiem domu.
  • Na Słowacji z czosnaczka przygotowywano specjalne ziołowe masła dla dzieci na wzmocnienie.
  • W Niemczech robiono z niego zielone farsze do wielkanocnych jaj i pierogów.
  • W medycynie śląskiej stosowany jako środek na 'oczyszczenie krwi' i odrobaczanie domowników.
  • Dawniej wierzono, że liść czosnaczka włożony do buta chroni przed ukąszeniem żmii.
🎨 Barwienie (tkaniny, włosy)
Opis
Świeże liście dają jasnozielony barwnik do pisanek i domowych kosmetyków.
Inne zastosowania
Kosmetyki
Opis
Liście czosnaczka w formie wyciągu stosowane są w tonikach i maściach na trądzik, przetłuszczającą się skórę i drobne podrażnienia.
Zastosowanie
Toniki, maseczki, maści, kąpiele.
Pasza dla zwierzat
Opis
Czosnaczek chętnie zjadany przez króliki i kury, wzmacnia odporność i poprawia smak jaj.
Opis botaniczny
Pokroj
Roślina dwuletnia o wysokości 30–100 cm, z wyprostowaną, nierozgałęzioną łodygą, w pierwszym roku niska rozeta liści.
Lodyga
Wzniesiona, delikatnie bruzdowana, miękka, u góry nieznacznie rozgałęziona.
Liscie
Jajowate do sercowatych, grubo ząbkowane, miękkie, jasnozielone, o wyraźnym zapachu czosnku przy roztarciu.
Kwiaty
Drobne, białe, czteropłatkowe, zebrane w baldachogrona na szczycie łodygi, kwitnie od kwietnia do czerwca.
Owoce
Wydłużone, cienkie łuszczyny z drobnymi, czarnymi nasionami.
Korzeń
Cienki, biały, przypominający chrzan, o pikantnym smaku.
Zapach
Silny, czosnkowo-musztardowy, szczególnie intensywny po roztarciu liści.
Cecha wyrozniajaca
Liście o czosnkowym aromacie, białe kwiaty, wczesnowiosenny termin wegetacji.
Występowanie
Obszar
Europa, Azja zachodnia i środkowa; zawleczony do Ameryki Północnej.
W polsce
Pospolity w całym kraju – skraje lasów, żywopłoty, parki, zarośla, ogrody, rowy, przychacia.
Właściwości i składniki
  • Nazwa
    Olejek gorczyczny (allina, glikozydy siarkowe)
    Dzialanie
    antybakteryjne, przeciwgrzybicze, odkażające, wzmacniające
    Sklad
    allina, synigryna, izosiarkowodór, glukozynolaty
  • Nazwa
    Witaminy
    Dzialanie
    wzmacniające, antyoksydacyjne
    Sklad
    witamina C, A, E, witaminy z grupy B
  • Nazwa
    Minerały
    Dzialanie
    reminalizujące, wspierające odporność
    Sklad
    wapń, żelazo, magnez, potas, siarka
  • Nazwa
    Flawonoidy i saponiny
    Dzialanie
    przeciwzapalne, wzmacniające naczynia
    Sklad
    kwercetyna, rutyna
Uwagi i ostrzeżenia
  • Uwaga
    Nie zbierać z miejsc zanieczyszczonych, pobliża dróg, śmietnisk i pól pryskanych – czosnaczek łatwo akumuluje metale ciężkie.
    Rozwiazanie
    Zbieraj tylko młode rośliny z czystych terenów, ogrodów lub upraw własnych.
  • Uwaga
    Nadmierne spożycie surowych liści może wywołać lekkie dolegliwości żołądkowe.
    Rozwiazanie
    Jadać z umiarem, a dzieciom podawać po sparzeniu.
Uprawa
Gleba
Gleba wilgotna, próchniczna, bogata w wapń, lekko zasadowa lub obojętna.
Stanowisko
Stanowisko półcieniste do cienistego; dobrze rośnie pod drzewami, na skrajach lasów, przy płotach i murach.
Wysiew
Wysiew nasion jesienią lub wczesną wiosną; roślina dwuletnia – w pierwszym roku tworzy rozety liści, w drugim wypuszcza kwiatostan.
Zbior
Liście, pędy i kwiaty zbiera się wiosną (kwiecień–czerwiec), nasiona wczesnym latem, korzenie późną jesienią.
Kalendarz
Siew
Miesiące
marzec, kwiecień
Zalecana faza ksiezyca
rosnący
Typ
ogrodniczy
Czas dnia
ranek
Intensywność
średnia
Uwagi
Siew do gruntu lub inspektu wczesną wiosną; wskazana wcześniejsza stratyfikacja nasion.
Pikowanie
Miesiące
kwiecień, maj
Zalecana faza ksiezyca
rosnący
Typ
ogrodniczy
Czas dnia
w ciągu dnia
Intensywność
niska
Uwagi
Rośliny należy pikować przy 2–4 liściach właściwych, zachowując ostrożność – mają delikatne korzenie.
Przesadzanie
Miesiące
kwiecień, październik
Zalecana faza ksiezyca
malejący
Typ
ogrodniczy
Czas dnia
po południu
Intensywność
średnia
Uwagi
Najlepiej przesadzać w pochmurne dni; młode rośliny lepiej się przyjmują.
Zbior lisci
Miesiące
kwiecień, maj
Zalecana faza ksiezyca
rosnący
Typ
zielarski
Czas dnia
ranek
Intensywność
średnia
Uwagi
Zbieraj przed kwitnieniem – później liście stają się włókniste i tracą aromat.
Zbior kwiatow
Miesiące
maj, czerwiec
Zalecana faza ksiezyca
pełnia
Typ
zielarski
Czas dnia
ranek
Intensywność
niska
Uwagi
Kwiaty zbieraj, gdy są w pełni otwarte, ale jeszcze nie więdną – używaj do ozdoby potraw lub suszenia.
Zbior nasion
Miesiące
lipiec, sierpień
Zalecana faza ksiezyca
malejący
Typ
zbiorczy
Czas dnia
po południu
Intensywność
średnia
Uwagi
Zbieraj suche łuszczyny przed pęknięciem – najlepiej do papierowych torebek.
Zbior korzeni
Miesiące
październik, listopad
Zalecana faza ksiezyca
malejący
Typ
zielarski
Czas dnia
ranek
Intensywność
wysoka
Uwagi
Korzenie zbieraj po pierwszych przymrozkach – są wtedy ostrzejsze w smaku, lepiej nadają się do maceratów.
Pielenie
Miesiące
kwiecień, maj, czerwiec
Zalecana faza ksiezyca
bez znaczenia
Typ
techniczny
Czas dnia
dowolny
Intensywność
średnia
Uwagi
Roślina ekspansywna – warto usuwać nadmiar kęp i ograniczać samosiew.
Fermentacja
Miesiące
maj, czerwiec
Zalecana faza ksiezyca
pełnia
Typ
zielarski
Czas dnia
wieczór
Intensywność
symboliczna
Uwagi
Fermentuj młode liście z dodatkiem soli jak kiszonki; dodają smaku potrawom i wspierają odporność.
Bibliografia
Wiedza Tajemna
  • Czosnek niedźwiedzi jest w Ameryce Północnej i Południowej neofitem uznawanym za roślinę inwazyjną.[2]
  • Naukowa nazwa rodzajowa rodzajowa Alliaria utworzona została przez Leonharta Fuchsa ze względu na podobieństwo zapachu rośliny do czosnku (Alium).[1]
  • W XIX wieku roślina została wprowadzona do Ameryki Północnej przez osadników europejskich i od 1868 roku rozprzestrzeniła się po wschodnich i środkowych stanach USA jako gatunek inwazyjny.[3]
  • Fitolity znalezione w ceramice kultur Ertebølle i Funnelneck-Beaker w północno-wschodnich Niemczech i Danii, datowanej na lata 4100–3750 p.n.e., wskazują na jej stosowanie w tamtej epoce.[3]
  • W XVII‑wiem wieku w Anglii zalecano ją jako przyprawę do solonych ryb.[3]
  • Do Ameryki Północnej roślina została przywieziona w XIX wieku przez osadników europejskich w celu kulinarnym i leczniczym.[3]
  • Odkrycia stanowisk kuchennych sprzed 5000 lat wykazały, że czosnek niedźwiedzi był już wówczas stosowany jako przyprawa, a prawdopodobnie także jako zioło lecznicze. Jeszcze w czasach nowożytnych był cenioną rośliną przyprawową, zwłaszcza wśród ubogiej ludności[7]
  • Nazwa gatunkowa petiolatus oznacza roślinę o liściach ogonkowych, a słowo powstało jako zdrobnienie od pes = noga tj. nóżka, tu w znaczeniu ogonka liściowego.[1]
  • We Francji nasiona te są czasami wykorzystywane do przyprawiania potraw.[3]
  • Nasiona tej rośliny w postaci fitolitów zidentyfikowano w osadach pokarmowych na prehistorycznej ceramice. Jest to pierwszy bezpośredni dowód na stosowanie przyprawy w kuchni europejskiej w okresie od 6 100 do 5 750 lat przed teraźniejszością (cal BP).[4]
  • W medycynie ludowej uważano ją za wiosenne zioło oczyszczające: miała „oczyszczać krew” – czyli działać moczopędnie – oraz wzmacniać organizm po zimie. Rolnicy podawali ją również zwierzętom hodowlanym, aby uodpornić je na choroby.[7]
  • często gatunek nazywany był „czosnkowym zielem”, m.in. przez Marcina z Urzędowa i Syreniusza. Józef Rostafiński odnotował nazwę ludową – „bździucha”.[1]
  • Czosnek dziki (Alliaria petiolata), zwany również czosnkiem polnym, czosnkiem porowym, czosnkiem porowym, czosnkiem porowym [...] Nazwy potoczne nawiązują do zapachu czosnku, który wydziela się po rozgnieceniu liści.[2]
  • Rośliny te często rosną wzdłuż krawędzi żywopłotów, stąd pochodzi ich stara brytyjska nazwa ludowa „jack-by-the-hedge”. Inne popularne nazwy to: „korzeń czosnkowy”, „czosnek żywopłotowy”, „sos-sam”, „jack-in-the-bush”, „penny hedge” oraz „gorczyca ubogiego”.[3]
  • Nasiona tego gatunku tworzą w glebie trwały bank nasion zachowując zdolność do kiełkowania przez co najmniej 13 lat.[1]
  • Obecnie stała się ona uporczywą rośliną inwazyjną na terenie północnych Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza ze względu na to, że pojawia się wiosną wcześniej niż wiele gatunków rodzimych, często w podszyciu lasu.[3]
  • Podczas deszczu nasiona pokrywają się śluzem i przywierają do sierści przechodzących obok zwierząt. Dzięki tej strategii, zwanej epichorią, są one przenoszone na większe odległości niż w przypadku semachorii.[2]
  • Czosnek dziki rozprzestrzenia swoje nasiona głównie poprzez semachorię. Gdy łodygi, na których zwisają ukośnie strąki, zostaną poruszone przez wiatr lub przechodzące zwierzęta lub ludzi, dojrzałe nasiona odpadają[2]
Źródła wiedzy z sieci

Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.

  1. Wikipedia (pl): Czosnaczek pospolity [pl]
  2. Wikipedia (de): Knoblauchsrauke [de]
  3. Wikipedia (en): Alliaria petiolata [en]
  4. Wikipedia (fr): Alliaire officinale [fr]
  5. Wikipedia (ru): Чесночница черешчатая [ru]
  6. www.danielharper.org [en-US]
  7. www.kostbarenatur.net [de]
  8. www.plantura.garden [de]
  9. www.zelena-planeta.ua [uk]
×

Funkcja wstrzymana

Aby aplikacja mogła być dostępna za darmo i działać błyskawicznie, przeszliśmy na wersję statyczną. Moduł logowania i komentarzy jest obecnie wyłączony.

Postaw Kufel Kawy