Jarząb pospolity (Jarzębina)

Sorbus aucuparia | Różowate (Rosaceae)

Niewielkie drzewo lub krzew o gładkiej, szarej korze i charakterystycznych, pierzastych liściach. Jarząb jest gatunkiem pionierskim, niezwykle odpornym na trudne warunki klimatyczne, rosnącym od nizin aż po piętro kosodrzewiny w górach. Jego jaskrawoczerwone owoce są nie tylko ozdobą, ale i cennym surowcem zielarskim, który ze względu na zawartość kwasu parasorbowego wymaga specjalnej obróbki przed spożyciem. Jarząb pospolity, jarzębina, jarząb zwyczajny (Sorbus aucuparia L.) – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny różowatych.[1]

Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje)
Natura i Siedlisko
Profil Energetyczny
  • Smak: Kwaśny, cierpki, gorzki
  • Termika: Chłodna
  • Wilgotność: Osuszająca
  • Żywioł: Ogień i Powietrze

"Jarzębina działa silnie ściągająco i oczyszczająco. Chłodzi stany zapalne układu moczowego i jelit. W energetyce tradycyjnej uważana za roślinę, która 'rozjaśnia krew' i pomaga usunąć zastoje limfatyczne oraz mentalną ciężkość."

Wymagania Siedliskowe
  • Stanowisko: Słoneczne do półcienistego. Najobficiej owocuje w pełnym słońcu.
  • Gleba: Bardzo małe wymagania; rośnie na piaskach, torfowiskach i glebach kamienistych. Nie lubi jedynie gleb silnie wapiennych i zasolonych.
  • Woda: Dobrze znosi okresowe susze, ale najlepiej czuje się przy umiarkowanej wilgotności podłoża.
  • pH gleby: 4.5 - 6.5 (Kwasolubny do obojętnego).
  • Mrozoodporność: Strefa 2 (Ekstremalnie odporny na mrozy i wiatry).
Rozpoznawanie w terenie
  • Liście nieparzystopierzaste, złożone z 9-15 lancetowatych, piłkowanych listków.
  • Kwiaty białe, zebrane w gęste, płaskie baldachogrona, o charakterystycznym, nieco mdłym zapachu.
  • Owoce to kuliste, jaskrawoczerwone lub pomarańczowe jagody (pozorne), zebrane w zwisające kiście.
  • Pąki zimowe są duże, ciemne i wyraźnie owłosione (klucz do odróżnienia od jarzębu mącznego).
Możliwe pomyłki (Zagrożenia!)

Jarząb szwedzki (Sorbus intermedia): Liście są pojedyncze, tylko wrębne lub klapowane (nie pierzaste), spodem szaro owłosione.

Bez hebd (Sambucus ebulus): Owoce bzu hebd są czarne i wzniesione do góry, owoce jarzębiny są czerwone i zwisające.

Surowce i Zbiory
Fructus Sorbi owoce

Dojrzałe owoce zbierane jesienią. UWAGA: Surowe owoce zawierają kwas parasorbowy, który jest toksyczny (powoduje wymioty i biegunkę).

Działanie: Moczopędne, przeciwzapalne w obrębie jelit i dróg moczowych, lekko przeczyszczające, witaminizujące, przeciwmiażdżycowe. Działanie: słabe moczopędne oraz korzystnie wpływające na błony śluzowe i pracę układu pokarmowego. Jest stosowana przy nieżytach jelit, przewlekłych biegunkach, różnych schorzeniach wątroby i pęcherzyka żółciowego.[1]
Substancje czynne:
Witamina C (porównywalnie do cytrusów)Karotenoidy (prowitamina A)Sorbitol (naturalny słodzik bezpieczny dla diabetyków)Kwasy organiczne (jabłkowy, winowy)GarbnikiPektynyJej owoce są aromatyczne, ale też gorzkie. Zawierają szkodliwy kwas parasorbowy (który po wysuszeniu, przegotowaniu lub zamrożeniu owoców zanika), a także alkohol cukrowy zwany sorbitolem oraz garbniki, ale także mnóstwo witaminy C (więcej niż cytryna!) i beta-karotenu.[2]Zawierają dwukrotnie więcej karotenu niż marchew oraz alkaloid sorbinę, który nadaje im gorzki smak.[1]Surowiec zielarski: owoce. Mają dużo witaminy C, E, P, K, B3, nieco witaminy A, cukier sorbozę, garbniki i pektyny.[1]Jak informuje znany fitoterapeuta dr Henryk Różański owoce jarzębiny bogate są w flawonoidy (kwercetyna, kaempferol), fitosterole, związki fenolowe, lignany. Zawierają też alkohole cukrowe (sorbitol), sorbozę, metylopentozany, karotenoidy (alfa- i beta-karoten, kryptoksantyna), cukry (sacharoza, glukoza), garbniki, pektyny, a także kwasy organiczne: chinowy, chlorogenowy, izochlorogenowy, neochlorogenowy, kawowy i cynamonowy.[3]
Zawsze poddawać obróbce termicznej lub przemrożeniu – to neutralizuje toksyczny kwas parasorbowy. Surowe owoce są niejadalne, nie tylko z powodu gorzkiego smaku, ale również zawartości trującego składnika (kwas parasorbowy).[1] Natomiast po przemrożeniu, lub po zanurzeniu na chwilę we wrzątku (tzw. blanszowanie) tracą trujące właściwości i gorzki smak.[1]
Zbiór: Wrzesień - Październik (najlepiej po przymrozkach). Zbiór i suszenie: owoce zrywa się gdy już są czerwone, ale przed przymrozkami i suszy się rozłożone cienką warstwą (najlepiej w temp. ok. 40 °C)[1] Wystarczy przemrozić umyte i osuszone owoce w zamrażarce przez ok. 24 godziny. Zawierają one wtedy mniej witaminy C, ale mają słodszy i lepszy smak. Następnie należy je wysuszyć w uchylonym piekarniku rozgrzanym do temp. 50-80 st. C.[3]
Flos Sorbi kwiaty

Działanie: Łagodnie moczopędne i rozkurczowe, stosowane rzadziej niż owoce.
Substancje czynne:
Zbiór: Maj - Czerwiec.
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna

Przewlekłe nieżyty żołądka, biegunki (owoce suszone), zaparcia (świeży sok gotowany), kamica nerkowa, awitaminoza, profilaktyka chorób serca.

Kuchnia

Konfitura z jarzębiny (idealna do dziczyzny i serów), nalewka 'Jarzębiak', soki, galaretki. Owoce jarzębiny jadalnej (odmiana 'Edulis') są pozbawione goryczy.

Rzemiosło

Drewno jarzębu jest twarde, ciężkie i elastyczne. Cenione w tokarstwie i do wyrobu lasek oraz trzonków narzędzi.

Kosmetyka

Napar lub odwar z owoców jarzębiny można także stosować do pielęgnacji twarzy, szczególnie do cery suchej, z przebarwieniami i plamami. Rozjaśnia, nawadnia i uelastycznia skórę. Sprawdzi się także do okładów na oczy, ponieważ zmniejsza worki i cienie pod oczami.[3]

Ogród

Roślina pionierska, biocenotyczna (przyciąga mnóstwo ptaków, m.in. jemiołuszki i gile). Świetna do zadrzewień śródpolnych i pasów wiatrochronnych.

Bezpieczeństwo i Interakcje
Interakcje z lekami

Brak istotnych interakcji z lekami, jednak ze względu na działanie moczopędne może nasilać efekt leków diuretycznych.

Przeciwwskazania

NIGDY nie jedz dużej ilości surowych owoców jarzębiny! Kwas parasorbowy może wywołać silne zatrucie. Osoby z ciężkimi chorobami nerek powinny skonsultować się z lekarzem.

Cykl Życia i Ekosystem
Kalendarz Biodynamiczny
Zbiór owoców na przetwory M-c: 10, 11

Zbiór po pierwszych przymrozkach. Jeśli zbierasz wcześniej, włóż owoce do zamrażarki na 48h.

Księżyc ubywający Sucha
Permakultura i Gildie

Rola w systemie:

  • Kluczowy dostawca pokarmu dla ptaków zimujących (tzw. stołówka dla gili).
  • Pionier regenerujący uboższe gleby.
  • Dostawca biomasy o szybkim tempie rozkładu.
  • Wypełniacz w gildiach drzew owocowych (przyciąga zapylacze i ptaki owadożerne).

Towarzysze (Gildia):

Świerk pospolity

Często współwystępuje z jarzębiną w reglu górnym.

Dzika róża

Tworzą razem gęste zarośla biocenotyczne na miedzach.

Borówka brusznica

Roślina runa preferująca to samo kwaśne podłoże.

Przepisy z tą rośliną
Wiedza Tajemna
  • W tradycji celtyckiej jarzębina była drzewem życia i ochrony – sadzono ją przy domach, aby odstraszała złe duchy i czarownice.
  • Owoce jarzębiny zawierają kwas sorbowy, który jest jednym z najpopularniejszych na świecie naturalnych konserwantów żywności (E200).
  • Gorycz owoców znika po przemrożeniu, ponieważ skrobia przekształca się w cukry, a kwas parasorbowy ulega rozpadowi.
  • Jarzębina potrafi przetrwać w górach na wysokościach, gdzie inne drzewa liściaste już nie dają sobie rady.
  • Łacińska nazwa rośliny w dosłownym tłumaczeniu oznacza jarzębina łowiąca ptaki.[1]
  • Jarzębina została introdukowana do Ameryki Północnej jako drzewo ozdobne.[1]
Źródła wiedzy z sieci

Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.

  1. Wikipedia (pl): Jarząb pospolity [pl]
  2. sklepnaturawita.pl [en]
  3. stronazdrowia.pl [pl-PL]
×

Funkcja wstrzymana

Aby aplikacja mogła być dostępna za darmo i działać błyskawicznie, przeszliśmy na wersję statyczną. Moduł logowania i komentarzy jest obecnie wyłączony.

Postaw Kufel Kawy