Mak lekarski
Papaver somniferum | Makowate
Mak lekarski jest jedną z najstarszych roślin leczniczych świata. Używano go już 6000 lat p.n.e. w Mezopotamii i Egipcie jako 'roślinę snu'. Słynął z właściwości uśmierzających ból, uspokajających i nasennych – zarówno w medycynie ludowej, jak i naukowej. W kuchni polskiej od wieków popularny jest mak niebieski (nasiona), nieodzowny w wypiekach świątecznych i deserach. Dawniej wywar z maku stosowano na bóle, kaszel, bezsenność, kolki i do kąpieli dziecięcych.
zdjęcie 2
Bezpieczeństwo i Interakcje
Przeciwwskazania
Zielone części rośliny oraz sok mleczny (opium) są silnie toksyczne! Nigdy nie wolno ich spożywać ani podawać dzieciom bez kontroli lekarza. Mak lekarski może wchodzić w interakcje z lekami nasennymi, przeciwbólowymi i alkoholem. Uprawa dużych ilości maku lekarskiego w Polsce wymaga zezwolenia.
Z archiwum Kwiatownika (roślina z archiwum)
Historia i legendy
- Opis
- Mak lekarski jest jedną z najstarszych roślin leczniczych świata. Używano go już 6000 lat p.n.e. w Mezopotamii i Egipcie jako 'roślinę snu'. Słynął z właściwości uśmierzających ból, uspokajających i nasennych – zarówno w medycynie ludowej, jak i naukowej. W kuchni polskiej od wieków popularny jest mak niebieski (nasiona), nieodzowny w wypiekach świątecznych i deserach. Dawniej wywar z maku stosowano na bóle, kaszel, bezsenność, kolki i do kąpieli dziecięcych.
- Cechy
- Największe główki i najwięcej soku mlecznego spośród wszystkich maków
- Jadalne nasiona nie zawierają alkaloidów – są bezpieczne
- Z uprawy maku korzystała dawna kuchnia, aptekarze i zielarze, a także... przestępcy (produkcja opium i narkotyków)
- Jedna z najważniejszych roślin świątecznych w Polsce (kutia, makowiec, kluski z makiem)
- Zastosowanie historyczne
- Opium jako środek przeciwbólowy, uspokajający, nasenny – lek bogów w starożytności
- Syrop i napar z płatków maku na kaszel i bezsenność dziecięcą (ostrożnie!)
- Mleczko makowe jako baza dla farmaceutyków przeciwbólowych
- Makowiec i kutia – symbol obfitości i szczęścia w tradycji polskiej
- Ziarna maku rozsypywano wokół domu na ochronę przed złymi mocami
- Ciekawostki
- W Polsce uprawa maku lekarskiego podlega regulacjom prawnym – duże plantacje wymagają zezwoleń.
- Nasiona maku wykorzystywane są do produkcji zdrowego oleju makowego.
- Opium z maku było przez wieki środkiem płatniczym w handlu dalekowschodnim ('wojny opiumowe' w Chinach).
- Płatki maku wykorzystuje się do barwienia win i nalewek na czerwono.
🎨 Barwienie (tkaniny, włosy)
- Opis
- Płatki maku służyły do barwienia win i nalewek na czerwono oraz do produkcji naturalnych barwników spożywczych.
Inne zastosowania
- Kosmetyki
- Opis
- Olej makowy wykorzystywany jest do pielęgnacji skóry i włosów – zmiękcza, łagodzi, nawilża, wzmacnia cebulki włosów. Płatki maku stosowane były w maseczkach do cery suchej.
- Zastosowanie
- Maseczki, kremy, balsamy, olejek do masażu.
- Alkohol
- Opis
- Mak używany do produkcji i barwienia likierów (np. 'makówki'), win, nalewek domowych i aromatyzowania piw.
- Pasza dla zwierzat
- Opis
- Mak poekstrakcyjny (wytłoki po oleju) dawniej wykorzystywany do karmienia gołębi i drobiu.
Opis botaniczny
- Pokroj
- Jednoroczna roślina o wysokości 50–120 cm, o pojedynczych, rozgałęzionych łodygach i dużych, okazałych kwiatach.
- Lodyga
- Prosta, gruba, naga, woszczynowa, niekiedy lekko rozgałęziona, soczyście zielona.
- Liscie
- Duże, podłużne, niepodzielone lub pierzasto wcinane, niebieskozielone, lekko omszone, ułożone skrętolegle.
- Kwiaty
- Bardzo duże, 5–12 cm średnicy, najczęściej białe, liliowe, różowe, fioletowe lub czerwone z ciemniejszą plamą u nasady płatków. Płatki szybko opadają po przekwitnięciu.
- Zapach
- Nieduży, lekko ziołowy, czasem słodkawy.
- Cecha wyrozniajaca
- Charakterystyczna, duża, jajowata torebka nasienna (główka makowa), po zarysowaniu wydziela biały sok (opium).
Występowanie
- Obszar
- Mak lekarski pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego, dziś uprawiany w całej Europie, Azji, obu Amerykach i Australii.
- W polsce
- W Polsce uprawiany tradycyjnie w ogrodach, polach i ogródkach przydomowych; czasem dziczeje na nieużytkach i przychaciach.
Właściwości i składniki
- Nazwa
- Alkaloidy opiumowe (morfina, kodeina, papaweryna, tebaina)
- Dzialanie
- przeciwbólowe, uspokajające, rozkurczowe, nasenne, silnie oddziałujące na układ nerwowy
- Sklad
- Morfina (do 12% w soku mlecznym), kodeina, tebaina, papaweryna, narkotyna
- Ciekawostka
- Opium – gęsty sok mleczny z niedojrzałych główek maku – jest surowcem do produkcji leków i narkotyków.
- Nazwa
- Nasiona maku
- Dzialanie
- odżywcze, bogate w białko, tłuszcze, minerały; nie zawierają alkaloidów
- Sklad
- Kwasy tłuszczowe (linolowy, oleinowy), białko, wapń, magnez, żelazo, witamina E, witaminy z grupy B
- Ciekawostka
- Nasiona maku są całkowicie bezpieczne i legalne w kuchni, nie wywołują efektu narkotycznego.
- Nazwa
- Flawonoidy i antocyjany
- Dzialanie
- antyoksydacyjne, ochraniające komórki, przeciwzapalne
- Nazwa
- Płatki maku
- Dzialanie
- łagodnie uspokajające, przeciwkaszlowe, śluzotwórcze
- Sklad
- antocyjany, śluzy roślinne, flawonoidy
Uwagi i ostrzeżenia
- Uwaga
- Zielone części rośliny oraz sok mleczny (opium) są silnie toksyczne! Nigdy nie wolno ich spożywać ani podawać dzieciom bez kontroli lekarza.
- Rozwiazanie
- Do celów kulinarnych i leczniczych używaj wyłącznie dojrzałych, suchych nasion oraz płatków maku (po odpowiednim przygotowaniu).
- Uwaga
- Mak lekarski może wchodzić w interakcje z lekami nasennymi, przeciwbólowymi i alkoholem.
- Rozwiazanie
- Przed użyciem większych ilości naparów skonsultować się z lekarzem.
- Uwaga
- Uprawa dużych ilości maku lekarskiego w Polsce wymaga zezwolenia.
Uprawa
- Gleba
- Gleba żyzna, głęboka, przepuszczalna, o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym.
- Stanowisko
- Słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru.
- Wysiew
- Wysiew nasion wprost do gruntu – wczesna wiosna (marzec-kwiecień); kiełkuje już w temp. 2–4°C.
- Zbior
- Płatki i niedojrzałe główki zbiera się w okresie kwitnienia (czerwiec-lipiec); nasiona dojrzałe – lipiec-sierpień.
Kalendarz
- Siew
- Miesiące
- marzec, kwiecień
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- ogrodniczy
- Czas dnia
- ranek
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Wysiewaj wprost do gruntu. Nasiona kiełkują już przy 2–4°C. Unikaj przesuszania gleby.
- Kwitnienie
- Miesiące
- czerwiec, lipiec
- Zalecana faza ksiezyca
- bez znaczenia
- Typ
- obserwacyjny
- Czas dnia
- w ciągu dnia
- Intensywność
- symboliczna
- Uwagi
- Obserwuj kwiaty – opadają szybko, a to moment na zbiór płatków.
- Zbior kwiatow
- Miesiące
- czerwiec, lipiec
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- zielarski
- Czas dnia
- ranek
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Zbieraj świeże płatki po odparowaniu rosy, najlepiej w suchy dzień.
- Zbior pelnia
- Miesiące
- czerwiec
- Zalecana faza ksiezyca
- pełnia
- Typ
- rytualny
- Czas dnia
- wieczór
- Intensywność
- symboliczna
- Uwagi
- Zgodnie z tradycją – zbieranie w pełni ma zwiększać moc surowca.
- Zbior nasion
- Miesiące
- lipiec, sierpień
- Zalecana faza ksiezyca
- malejący
- Typ
- zbiorczy
- Czas dnia
- po południu
- Intensywność
- wysoka
- Uwagi
- Zbieraj gdy torebki są suche i słychać grzechotanie nasion. Dosuszaj w przewiewnym miejscu.
- Ekstrakcja
- Miesiące
- czerwiec, lipiec
- Zalecana faza ksiezyca
- pełnia
- Typ
- techniczny
- Czas dnia
- po południu
- Intensywność
- wysoka
- Uwagi
- Zbieranie soku mlecznego z główek to czynność precyzyjna i wymaga ostrożności – nielegalna w niektórych krajach.
- Miodobranie
- Miesiące
- czerwiec
- Zalecana faza ksiezyca
- bez znaczenia
- Typ
- pszczelarski
- Czas dnia
- w ciągu dnia
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Mak dostarcza pyłku pszczołom, ale nektaru niewiele – stawiaj ule blisko plantacji dla lepszego plonowania.
- Pielenie
- Miesiące
- maj, czerwiec
- Zalecana faza ksiezyca
- malejący
- Typ
- ogrodniczy
- Czas dnia
- dowolny
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Mak nie lubi konkurencji – usuń chwasty wcześnie, najlepiej ręcznie, by nie uszkodzić siewek.
- Przesadzanie
- Miesiące
- kwiecień
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- ogrodniczy
- Czas dnia
- ranek
- Intensywność
- niska
- Uwagi
- Mak źle znosi przesadzanie – wykonuj tylko w stanie siewek z zachowaniem bryły korzeniowej.
Bibliografia
- https://kalendarzrolnikow.pl/12034/mak-lekarski-ciekawostki-i-historia
- https://www.twojogrodek.pl/Mak-lekarski-ciekawostki-i-zastosowanie
- https://kulinaria.pl/barwniki-roslinne/
- https://kosmetologia.com.pl/mak-w-kosmetyce/
- https://tradycjeeuropy.pl/mak-w-alkoholu/
- https://www.farmer.pl/zwierzeta/zywienie/ziola-dla-zwierzat-gospodarskich,79271.html
- https://www.ekologia.pl/wiedza/rosliny/ziola/mak-lekarski
- https://www.gospodarz.pl/encyklopedia-roslin/ziola/mak-lekarski.html
- https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Papaver_somniferum.htm
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Mak_lekarski
- https://rozanski.li/2378/papaver-somniferum-mak-lekarski-sklad-i-dzialanie-lecznicze/
- https://www.herbapol.poznan.pl/pl/encyklopedia-ziol/mak-lekarski
- https://www.ziololecznictwo.info/mak-lekarski/
- https://magicznyogrod.pl/mak-lekarski-historia-i-zastosowanie.html
- https://www.medonet.pl/zdrowie,mak-lekarski-dzialanie-i-ostrzezenia,artykul,1729866.html
- https://www.doz.pl/czytelnia/a1409-Mak_lekarski
- https://www.gov.pl/web/rolnictwo/uprawa-maku-lekarskiego-w-polsce
- https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Papaver+somniferum
- https://www.growveg.com/guides/growing-poppies-for-seeds-and-bees/
- https://www.thespruce.com/moon-phase-gardening-5219263
- https://extension.usu.edu/yardandgarden/research/seed-poppy-in-the-garden
- https://en.wikipedia.org/wiki/Papaver_somniferum#Cultivation_and_harvesting
- https://en.wikipedia.org/wiki/Mechanical_weed_control
- https://www.castorama.pl/mak-uprawa-pielegnacja-zastosowanie-enc-12663635.html
Przepisy z tą rośliną
Wiedza Tajemna
- W Polsce uprawa maku lekarskiego podlega regulacjom prawnym – duże plantacje wymagają zezwoleń.
- Nasiona maku wykorzystywane są do produkcji zdrowego oleju makowego.
- Opium z maku było przez wieki środkiem płatniczym w handlu dalekowschodnim ('wojny opiumowe' w Chinach).
- Płatki maku wykorzystuje się do barwienia win i nalewek na czerwono.