Przytulia wonna (Marzanka wonna)

Galium odoratum | Marzanowate (Rubiaceae)

Urokliwa, niska bylina leśna, tworząca gęste, ciemnozielone dywany na dnach cienistych lasów liściastych (szczególnie bukowych i dębowych). Posiada charakterystyczne, gwiaździste okółki liści oraz drobne, śnieżnobiałe kwiaty. W dawnych czasach nazywana 'Mistrzem Lasu' (niem. Waldmeister). Żywa roślina jest niemal bezwonna, jednak w miarę schnięcia lub zwiędnięcia uwalnia niezwykle silny, upojny zapach świeżego siana i wanilii, za który odpowiada kumaryna. W tradycji ludowej odganiała złe moce, melancholię oraz chroniła pościel przed molami.

Natura i Siedlisko
Profil Energetyczny
  • Smak: Słodko-gorzki, lekko ostry, wybitnie aromatyczny
  • Termika: Chłodząca
  • Wilgotność: Nawilżająca, ale jednocześnie osuszająca zastoje
  • Żywioł: Powietrze

"Energia przytulii wonnej jest lekka, eteryczna i głęboko relaksująca. Z punktu widzenia tradycyjnej energetyki relaksuje wątrobę, otwiera zastoje i uspokaja umysł (Shen). Usuwa blokady w ciele fizycznym (działa silnie rozkurczowo na mięśnie gładkie) oraz w sferze mentalnej, 'wietrząc' umysł z ciężkich myśli i łagodząc histerię, napięcia nerwowe oraz bezsenność."

Wymagania Siedliskowe
  • Stanowisko: Głęboki cień lub półcień. W pełnym słońcu liście żółkną, a roślina szybko zamiera. Typowa roślina leśna, idealna pod gęste korony drzew.
  • Gleba: Świeża, próchniczna, luźna, zasobna w składniki pokarmowe, stale umiarkowanie wilgotna (najlepiej o podłożu wapiennym).
  • Woda: Wymaga stałej wilgotności; przesuszenie podłoża powoduje szybkie więdnięcie. Dobrze ukorzeniona znosi przejściowe braki wody dzięki ocienieniu leśnemu.
  • pH gleby: 6.0 - 7.5 (Obojętna do lekko zasadowej).
  • Mrozoodporność: Strefa 4 (Wysoce mrozoodporna, zimuje bez problemu w formie podziemnych kłączy).
Rozpoznawanie w terenie
  • Łodyga jest wyraźnie czterokanciasta, gładka (bez haczykowatych włosków).
  • Liście lancetowate ułożone promieniście wokół łodygi (w okółkach) najczęściej po 6 do 8 sztuk.
  • Kwiaty to drobne, białe, czteropłatkowe lejki zebrane w luźne podbaldachy, o zapachu miodu.
  • Roślina po wysuszeniu przybiera ciemniejszą, czasem niemal czarną barwę, uwalniając intensywny, sianowo-waniliowy aromat.
Możliwe pomyłki (Zagrożenia!)

Przytulia czepna (Galium aparine): Bardzo pospolity chwast. Jej łodyga i liście pokryte są zadziorkami, przez co silnie czepia się ubrań i sierści (działa jak rzep); marzanka jest gładka. Nie posiada zapachu wanilii po wysuszeniu.

Przytulia pospolita (Galium mollugo): Rośnie wyżej i jest bardziej rozgałęziona, ma mniejsze, drobniejsze liście. Rośnie na łąkach i w pełnym słońcu, czego marzanka unika.

Surowce i Zbiory
Herba Galii odorati (Herba Asperulae) ziele

Ścina się niezdrewniałe, górne części pędów (ok. 10-15 cm) tuż przed rozpoczęciem kwitnienia lub na samym jego początku, kiedy kumulacja związków czynnych jest najwyższa.

Działanie: Rozkurczające na mięśnie gładkie (układ pokarmowy, drogi moczowe, macica), łagodnie uspokajające, ułatwiające zasypianie, poprawiające krążenie żylne, antyseptyczne i przeciwzapalne. Napar z ziela zmniejsza napięcie ścian naczyń krwionośnych oraz mięśni gładkich układu pokarmowego i moczowego. Używany jest w zaburzeniach krążenia, żylakach (w tym hemoroidach), skurczach jelit i dróg moczowych. Pomaga także przy kamicy i dolegliwościach wątroby.[1]
Substancje czynne:
Glikozydy kumarynowe (m.in. melilotozyd i asperulozyd, które podczas schnięcia rozpadają się na pachnącą kumarynę) Irydoidy Garbniki Flawonoidy Kwasy organiczne Witamina C
Suszyć bardzo ostrożnie! Jeśli ziele zbrązowieje lub spleśnieje podczas powolnego suszenia, powstaje dikumarol – substancja toksyczna i silnie przeciwzakrzepowa. Zbyt duże dawki (bogate w czystą kumarynę) powodują silne bóle głowy, nudności, wymioty, a przy długim stosowaniu mogą uszkadzać wątrobę.
Zbiór: Kwiecień - Maj (zależnie od pogody). Surowiec zielarski: ziele Herba Asperulae... Zbiór i suszenie: zbiera się przed kwitnieniem rośliny, przy ładnej pogodzie, suszy w miejscach przewiewnych i zacienionych. Podczas suszenia wydziela intensywną woń siana, po wysuszeniu czernieje.[1]
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna

Niezastąpiona w nerwicach wegetatywnych, bólach migrenowych na tle napięciowym, trudnościach z zasypianiem, bolesnych miesiączkach i stanach skurczowych jelit. Wspomaga drenaż limfatyczny i łagodne infekcje dróg moczowych.

Kuchnia

W Niemczech i Francji to tradycyjna przyprawa wiosenna. Służy do aromatyzowania win (słynne wino majowe Majtrank), piw pszenicznych (Berliner Weisse), syropów do lodów oraz galaretek i domowych likierów.

Rzemiosło

Historycznie suszone ziele marzanki wkładano do pościeli i sypienników (materaców), by zapewnić dobry sen i nadać zapach świeżości. Używana w saszetkach zapachowych – skutecznie odstrasza mole odzieżowe.

Kosmetyka

Napar można pić w celu lekkiego przyciemnienia jasnej, bladej skóry. w tym samym celu ów napar można stosować jako kąpiel. Kumaryna stosowana jest jako substancja zapachowa w perfumach.[1]

Ogród

Jedna z najlepszych, rodzimych roślin okrywowych do całkowitego cienia pod drzewami liściastymi. Tworzy bezobsługowe, gęste dywany wypierające chwasty.

Bezpieczeństwo i Interakcje
Interakcje z lekami

Ze względu na zawartość kumaryn, bezwzględnie unikać łączenia z lekami przeciwzakrzepowymi (antykoagulantami takimi jak Warfaryna czy Acenokumarol), gdyż może to prowadzić do spontanicznych krwotoków. Nie zaleca się podawania dzieciom oraz kobietom w ciąży.

Przeciwwskazania

Bezwzględnie unikać podawania dzieciom oraz kobietom w ciąży. Ze względu na specyficzne działanie kumaryny, roślina w większych ilościach jest hepatotoksyczna (obciąża wątrobę). Suszyć bardzo ostrożnie, w suchych i przewiewnych miejscach – pleśniejąca marzanka tworzy niebezpieczny dla krzepnięcia krwi dikumarol. Od 1974 w Niemczech stosowanie przytulii wonnej (niem. Waldmeister) w produktach kierowanych do dzieci jest nielegalne. Obecne na tamtejszym rynku słodkie wyroby „przytuliowe” takie jak galaretki, lody, napoje gazowane itp. są sztucznie barwione na zielono i zawierają niewielkie ilości tej rośliny l[1]

Tekst oryginalny Kwiatownika

Bezwzględnie unikać podawania dzieciom oraz kobietom w ciąży. Ze względu na specyficzne działanie kumaryny, roślina w większych ilościach jest hepatotoksyczna (obciąża wątrobę). Suszyć bardzo ostrożnie, w suchych i przewiewnych miejscach – pleśniejąca marzanka tworzy niebezpieczny dla krzepnięcia krwi dikumarol.

Cykl Życia i Ekosystem
Kalendarz Biodynamiczny
Wiosenny podział kłączy M-c: 3, 4

Rozmnażanie wegetatywne poprzez wykopywanie części plątaniny korzeniowej z młodymi pędami i przenoszenie na nowe cieniste stanowiska.

Księżyc ubywający Deszczowo i wilgotnie
Zbiór ziela M-c: 5

Ścinanie pędów 2-3 cm nad ziemią, zaraz przed rozwinięciem się białych kwiatków. Po przekwitnięciu ilość kumaryny drastycznie spada.

Pełnia / Pierwsza kwadra (Księżyc przybywający) Chłodny, ale suchy dzień
Szybkie suszenie ziela M-c: 5, 6

Należy ułożyć bardzo cienką warstwę w zacienionym, przewiewnym miejscu (temperatura max 35°C). Marzanka nie może leżeć w stosach, bo pleśnieje (tworząc toksyczny dikumarol).

Księżyc ubywający Sucha, niska wilgotność powietrza
Permakultura i Gildie

Rola w systemie:

  • Wybitna roślina okrywowa (żywy mulcz) zacieniająca glebę pod drzewami i zapobiegająca erozji wodnej.
  • Bioindykator gleb bogatych w próchnicę.
  • Schronienie dla bezkręgowców leśnych i pająków.
  • Przyciąga wczesnowiosenne owady zapylające oraz wspiera specyficzne grupy nocnych motyli.

Towarzysze (Gildia):

Buk pospolity

Tworzy idealny mikroklimat. Marzanka doskonale czuje się w cieniu buków i na powstającej z ich liści zasadowej próchnicy.

Dąb szypułkowy

Marzanka pokrywa glebę wokół pnia dębu, pomagając w retencji wody i dobrze tolerując dębowe garbniki w glebie.

Czosnek niedźwiedzi

Sąsiad z runa leśnego; mają bardzo podobne wymagania siedliskowe.

Zawilec gajowy

Wiosenny sąsiad; gdy liście wczesnych zawilców zanikają, marzanka rozrasta się, zajmując ich miejsce na dnie lasu.

Paprocie leśne

Osłaniają marzankę w późniejszym okresie lata przed zbytnim przesuszeniem powietrza.

Z archiwum Kwiatownika
Historia i legendy
Opis
Marzanka wonna znana była już w średniowieczu jako pachnący dodatek do napojów, win i poduszek. W Polsce tradycyjnie używana do aromatyzowania napojów majowych (majówek), a w Niemczech do słynnego 'Maiwein'. Ziele cenione za właściwości uspokajające i krwiotwórcze, stosowane w domowej fitoterapii oraz kuchni.
Cechy
  • Bardzo silny, waniliowo-kumarynowy zapach po wysuszeniu
  • Tworzy zwarte kobierce, łatwa do rozrastania się
  • Ziele zbiera się tylko przed kwitnieniem – później kumaryny jest za dużo
  • Ziele nadaje potrawom i napojom charakterystyczny, majowy aromat
Zastosowanie historyczne
  • Dodatek do win, likierów, piw, syropów, deserów
  • Zioło uspokajające w naparach i kąpielach
  • Wkładka do poduszek, szaf i bielizny przeciw molom
  • Ziele noszone jako amulet na szczęście i powodzenie
Ciekawostki
  • W Niemczech i Szwajcarii majowy wermut z marzanką to tradycyjny napój majowy (Maibowle, Maiwein).
  • W Polsce marzanka była składnikiem poduszek dla niemowląt – 'na dobry sen i zdrowie'.
  • W staropolskiej kuchni marzanka służyła do aromatyzowania nalewek i domowych win.
  • Intensywny zapach kumaryny chronił ubrania i zboże przed molami.
Ciekawostki kulturowe
  • W Europie Środkowej marzanka uznawana była za symbol szczęścia i witalności – wplatano ją w wiosenne wieńce.
  • W Niemczech do dziś w maju pije się napój 'Maiwein' z dodatkiem marzanki, wina i pomarańczy.
  • Na Warmii i Mazurach marzankę święcono w maju jako 'zioło na serce i spokój'.
  • Poduszki wypchane marzanką miały chronić dzieci przed złymi snami.
  • We Francji i Szwajcarii marzanka była składnikiem wieczornych herbatek ziołowych dla dorosłych i dzieci.
  • W alpejskich wsiach wieszano bukieciki marzanki w oknach i drzwiach na szczęście w nowym domu.
  • Używane często w napojach typu Bitters - Bitters to wyjątkowe esencje ziołowe, o intensywnym, gorzkim lub korzennym smaku, tradycyjnie stosowane jako “aperitif” pobudzający trawienie lub do aromatyzowania drinków, lemoniad, a nawet deserów. Używa się ich w ilościach dosłownie kilku kropel – dla zdrowia i dla smaku! Przepisy poniżej oparte są na dawnych tradycjach aptekarskich i barmańskich z Europy.
🎨 Barwienie (tkaniny, włosy)
Opis
Suszone ziele marzanki daje jasnozielony barwnik do pisanek i tkanin.
Inne zastosowania
Kosmetyki
Opis
Suszona marzanka jako dodatek do poduszek, kąpieli, woreczków zapachowych; wyciąg w tonikach do skóry wrażliwej i podrażnionej.
Zastosowanie
Poduszki, kąpiele, toniki.
Pasza dla zwierzat
Opis
W małych ilościach świeża marzanka może być dodatkiem do karmy dla królików i gryzoni, pobudza apetyt.
Opis botaniczny
Pokroj
Wieloletnia bylina o wysokości 10–30 cm, tworząca zwarte kobierce dzięki cienkim, podziemnym rozłogom.
Lodyga
Cienka, czterokanciasta, wzniesiona lub pokładająca się, gęsto ulistniona w okółkach.
Liscie
Wąskie, lancetowate, szorstkie na brzegach i spodzie, jasnozielone, ułożone w okółkach po 6–9.
Kwiaty
Drobne, białe, gwiazdkowate, zebrane w luźne wiechy, bardzo pachnące – kwitnie od kwietnia do czerwca.
Owoce
Kuliste, pokryte haczykowatymi włoskami, rozprzestrzeniane przez zwierzęta.
Zapach
Charakterystyczny, waniliowo-kumarynowy, intensywny po ususzeniu.
Cecha wyrozniajaca
Silny, słodkawy zapach, okółkowe liście, niskie kobierce.
Występowanie
Obszar
Europa, Azja umiarkowana; zawleczona i uprawiana w Ameryce Północnej.
W polsce
Pospolita w całym kraju – lasy liściaste, zwłaszcza buczyny, cieniste zarośla, brzegi lasów, ogrody naturalistyczne.
Właściwości i składniki
Uwagi i ostrzeżenia
  • Uwaga
    Duże ilości suszonej marzanki mogą być szkodliwe dla wątroby (kumaryny).
    Rozwiazanie
    Stosować umiarkowanie – nie przekraczać 1–2 filiżanek naparu dziennie, nie stosować u dzieci poniżej 6 lat i kobiet w ciąży.
  • Uwaga
    Nie zbierać roślin z terenów zanieczyszczonych (pobliże dróg, miast).
    Rozwiazanie
    Zbierać wyłącznie ze sprawdzonych, czystych stanowisk leśnych lub własnego ogrodu.
Uprawa
Gleba
Gleba próchniczna, umiarkowanie wilgotna, lekko kwaśna lub obojętna, bogata w składniki organiczne.
Stanowisko
Stanowisko półcieniste do cienistego, najlepiej pod koronami drzew i w miejscach wilgotnych.
Wysiew
Wysiew nasion jesienią lub wczesną wiosną do wilgotnej gleby; rozmnażanie także przez podział kęp wiosną lub jesienią.
Zbior
Ziele zbiera się tuż przed lub na początku kwitnienia (kwiecień–maj), suszy w cieniu i przewiewie.
Kalendarz
Siew
Miesiące
marzec, kwiecień, październik
Zalecana faza ksiezyca
rosnący
Typ
ogrodniczy
Czas dnia
ranek
Intensywność
średnia
Uwagi
Nasiona wymagają stratyfikacji – siew do gruntu lub skrzynek jesienią albo wczesną wiosną.
Przesadzanie
Miesiące
marzec, kwiecień, październik
Zalecana faza ksiezyca
malejący
Typ
ogrodniczy
Czas dnia
po południu
Intensywność
średnia
Uwagi
Roślina dobrze znosi przesadzanie kępami – rozrasta się podziemnymi rozłogami.
Kwitnienie
Miesiące
maj, czerwiec
Zalecana faza ksiezyca
pełnia
Typ
obserwacyjny
Czas dnia
dowolny
Intensywność
symboliczna
Uwagi
Charakterystyczne białe gwiazdkowate kwiaty pojawiają się na początku maja.
Zbior lisci
Miesiące
maj, czerwiec
Zalecana faza ksiezyca
rosnący
Typ
zielarski
Czas dnia
ranek
Intensywność
średnia
Uwagi
Największa zawartość kumaryny przed kwitnieniem i tuż po nim. Zbiór młodych, aromatycznych liści.
Suszenie
Miesiące
maj, czerwiec
Zalecana faza ksiezyca
malejący
Typ
zielarski
Czas dnia
po południu
Intensywność
niska
Uwagi
Suszenie zwiększa zawartość kumaryny – susz powoli w cieniu, aż do uzyskania charakterystycznego zapachu siana.
Zbior ksiezycowy
Miesiące
maj
Zalecana faza ksiezyca
pełnia
Typ
rytualny
Czas dnia
wieczór
Intensywność
symboliczna
Uwagi
Zbierana w pełni księżyca była wykorzystywana do kadzideł i bukietów ochronnych w kulturze słowiańskiej i niemieckiej.
Pielenie
Miesiące
maj, czerwiec
Zalecana faza ksiezyca
bez znaczenia
Typ
techniczny
Czas dnia
dowolny
Intensywność
średnia
Uwagi
Choć marzanka szybko zadarnia glebę, zaleca się usuwanie konkurencyjnych traw i chwastów w młodym stadium.
Rozmnażanie wegetatywne
Miesiące
kwiecień, październik
Zalecana faza ksiezyca
malejący
Typ
ogrodniczy
Czas dnia
ranek
Intensywność
średnia
Uwagi
Najłatwiej rozmnażać przez podział rozłogów – szybko się przyjmuje w wilgotnej glebie.
Bibliografia
Wiedza Tajemna
  • Zapach marzanki uwalnia się dopiero po naruszeniu struktury komórkowej rośliny – zjawisko to jest mechanizmem obronnym (uruchamia enzymy odcinające cukier od glikozydu), co często poetycko określa się jako 'zapach jej umierania'.
  • W średniowieczu marzankę rozrzucano na podłogach kościołów podczas świąt, by uwalniający się pod stopami wiernych aromat neutralizował zaduch w tłumie.
  • Król Polski, Stanisław Leszczyński, uważał napar z marzanki wonnej za swój ulubiony napój poranny i pił go codziennie dla zachowania trzeźwości umysłu.
  • Dawniej wierzono, że wianek z marzanki wonnej powieszony nad drzwiami chaty gwarantuje domownikom miłość i harmonię, a krowom mleczność.
  • Wyciąg z marzanki był używany historycznie jako naturalny aromat utrwalający w produkcji tytoniu fajkowego.
  • Suszone liście znajdują zastosowanie jako składnik kompozycji zapachowych... Suszona przytulia wonna wykorzystywana była też dawniej do neutralizacji brzydkich zapachów w domu (rozsypywano ją na podłodze) oraz jako środek odstraszający insekty. Podobnie jak przytulią właściwą (Galium verum), wypełni[1]
  • Dawne nazwy zwyczajowe: majownik, barwica wonna.[1]
  • Kwiaty są jadalne, charakteryzują się słodkim, orzechowym, waniliowym aromatem. Wykorzystuje się je m.in. do garnirowania potraw. Zbierane przed zakwitnięciem są ważnym składnikiem napoju majowego Maitrank wywarzanego w Arlon.[1]
  • Suszone liście przypominają zapachem świeżo skoszone siano. Sporządza się z nich syropy, galaretki, ziołowe herbatki, aromatyzuje też się nimi kremy, napoje alkoholowe (np. niemiecki napój majowy Maibowle/Waldmeisterbowle), octy i herbatę. Powodują ścinanie się mleka, dzięki czemu mogą być wykorzyst[1]
Źródła wiedzy z sieci

Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.

  1. Wikipedia (pl): Przytulia wonna [pl]
×

Funkcja wstrzymana

Aby aplikacja mogła być dostępna za darmo i działać błyskawicznie, przeszliśmy na wersję statyczną. Moduł logowania i komentarzy jest obecnie wyłączony.

Postaw Kufel Kawy