Skrzyp polny
Equisetum arvense | Skrzypowate (Equisetaceae)
Wieloletnia roślina zarodnikowa o unikalnym cyklu życiowym, wykształcająca dwa rodzaje pędów: wiosenne (brązowe, płonne) oraz letnie (zielone, ulistnione). Jest żywą skamieliną, której przodkowie dominowali na Ziemi w karbonie. Skrzyp słynie z niezwykle wysokiej zawartości krzemionki, która nadaje mu szorstkość i czyni go jednym z najlepszych naturalnych surowców wzmacniających tkankę łączną, kości oraz naczynia krwionośne.
Rycina
Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje)
- Pokrój: botany08, CC BY 4.0
- Kwiaty: MPF, CC BY-SA 3.0
- Liście: ChrisInMilton, CC BY-SA 4.0
- Rycina: Carl Axel Magnus Lindman, Public domain
Natura i Siedlisko
Profil Energetyczny
- Smak: Słony, lekko słodki, cierpki
- Termika: Chłodna
- Wilgotność: Osuszająca
- Żywioł: Ziemia i Woda
"Skrzyp działa jak 'architekt' organizmu. Dostarcza struktury tam, gdzie tkanki stają się wiotkie lub kruche. Wyciąga nadmiar wilgoci z dolnego ogrzewacza (pęcherz, nerki), jednocześnie 'utwardzając' bariery ochronne ciała."
Wymagania Siedliskowe
- Stanowisko: Pełne słońce do półcienia.
- Gleba: Wilgotna, gliniasto-piaszczysta, zasobna w krzemionkę. Jest rośliną wskaźnikową gleb wilgotnych i kwaśnych, ale adaptuje się do niemal każdych warunków.
- Woda: Lubi dużą wilgotność podłoża; często spotykany na brzegach rowów, nasypach i polach o wysokim poziomie wód gruntowych.
- pH gleby: 4.5 - 6.5 (Kwasolubny).
- Mrozoodporność: Strefa 3 (Całkowicie odporny, zimuje w postaci głębokich kłączy).
Rozpoznawanie w terenie
- Występowanie dwóch pędów: brązowy wiosenny (z kłosem zarodnikowym) oraz zielony letni (przypominający małą choinkę).
- Zielone pędy są szorstkie w dotyku (ze względu na kryształki krzemu).
- Pierwszy człon gałązek bocznych jest DŁUŻSZY niż pochwa liściowa na pędzie głównym (kluczowa cecha odróżniająca od gatunków trujących).
- Łodyga pędu letniego jest pusta w środku.
Możliwe pomyłki (Zagrożenia!)
Skrzyp błotny (Equisetum palustre): UWAGA: Silnie toksyczny! U skrzypu błotnego pierwszy człon gałązki jest KRÓTSZY niż pochwa pędu głównego. Skrzyp błotny zawiera trujące alkaloidy (błotniarkę).
Skrzyp leśny (Equisetum sylvaticum): Ma gałązki wielokrotnie rozgałęzione, co nadaje mu bardzo delikatny, 'puchaty' wygląd.
Surowce i Zbiory
Herba Equiseti ziele
Zielone pędy letnie zbierane od czerwca do sierpnia, gdy są w pełni wykształcone i sprężyste.
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna
Kamica nerkowa (płukanie piasku), krwawienia z dróg moczowych, łamliwość paznokci, wypadanie włosów, osteoporoza (wspomaganie zrostu kości), miażdżyca (uszczelnianie naczyń).
Kuchnia
Młode pędy wiosenne w niektórych kulturach (np. Japonia - 'tsukushi') są spożywane po ugotowaniu jako warzywo, jednak w Polsce stosuje się głównie ziele letnie do celów leczniczych.
Rzemiosło
Sztywne pędy skrzypu, ze względu na zawartość krzemu, były dawniej używane jako naturalny papier ścierny do polerowania drewna, cyny i mosiądzu (stąd nazwa 'cyna-zioło').
Ogród
Niezastąpiony surowiec do sporządzania odwarów chroniących inne rośliny przed chorobami grzybowymi (mączniak, rdza). Krzemionka ze skrzypu 'utwardza' ściany komórkowe liści, czyniąc je nieprzebijalnymi dla grzybni.
Bezpieczeństwo i Interakcje
Interakcje z lekami
Może nasilać działanie leków moczopędnych. Przyspiesza wydalanie litu z organizmu. Nie łączyć z dużą ilością alkoholu (nasilenie niedoboru witaminy B1).
Przeciwwskazania
Nie stosować przy kłębuszkowym zapaleniu nerek oraz przy obrzękach wywołanych niewydolnością serca. Przy długotrwałych kuracjach (powyżej miesiąca) należy uzupełniać witaminę B1.
Cykl Życia i Ekosystem
Kalendarz Biodynamiczny
Zbiór w połowie lata, gdy pędy są soczyście zielone, ale już twarde (bogate w krzem).
Stosowanie odwaru ze skrzypu na rośliny zagrożone chorobami grzybowymi.
Ścinamy zielone 'jodełki' w suchy dzień, odrzucając okazy pożółkłe i z plamami.
Opryskujemy rośliny narażone na mączniaka (np. pomidory, róże) wywarem ze skrzypu.
Skrzyp łatwo czernieje w wilgoci. Wymaga szybkiego suszenia w przewiewnym cieniu.
Permakultura i Gildie
Rola w systemie:
- Dynamiczny akumulator krzemu, wapnia i magnezu.
- Naturalny fungicyd (preparaty ze skrzypu to fundament ekologicznej ochrony sadu).
- Wskaźnik wysokiego poziomu wód gruntowych i braku przewietrzania gleby (gleby zbite).
Towarzysze (Gildia):
Odwar ze skrzypu chroni te warzywa przed zarazą ziemniaczaną i mączniakiem.
Często rosną obok siebie na terenach podmokłych, tworząc duet regenerujący glebę.
Skrzyp polny wskazuje na wilgotną, lekko kwaśną glebę, dzieląc ją z turzycami.
Uznawany za uciążliwy chwast w uprawach rolnych, m.in. okopowych.
Z jego pędów robi się wywar bogaty w krzem, doskonały do oprysków przeciw grzybom.
Z archiwum Kwiatownika
Historia i legendy
- Opis
- Skrzyp polny znany i używany był od starożytności. W średniowiecznej Europie ceniony jako „ziele na rany i mocz”, a w Japonii do dziś uważany za symbol długowieczności. W medycynie ludowej stosowano go przy krwawieniach, chorobach nerek i gojeniu ran. Posiada wyjątkowo wysoką zawartość krzemionki, co czyni go niezastąpionym surowcem w fitoterapii mineralizującej.
- Cechy
- Jedna z głównych roślin w tzw. apteczkach wiejskich Europy Środkowej i Wschodniej.
- Szorstkie łodygi używane dawniej do polerowania metali, drewna, szkła („szczotka garncarska”, „szorstnik”); wykorzystywany do czyszczenia narzędzi przez samurajów w Japonii.
- W niektórych regionach Rosji, Polski i Bałkanów uważany za roślinę „odwracającą uroki i chroniącą przed złymi mocami” – zawieszano skrzypy nad drzwiami lub wkładano do butów podczas długich podróży.
- Od starożytności wykorzystywany do „wyciągania złych płynów z ciała” i oczyszczania ran.
- Zastosowanie historyczne
- W medycynie słowiańskiej i syberyjskiej – ziele skrzypu parzono i stosowano jako środek odkażający, moczopędny i hemostatyczny.
- W tradycjach szamańskich Syberii i Mongolii – kąpiele i okłady ze skrzypu miały odpędzać złe duchy oraz leczyć „rany duszy”.
- W Japonii, jako roślina ozdobna i lecznicza („tsukushi”): symbol długowieczności i witalności, młode pędy jadane są jako warzywo wiosenne.
- W północnej Europie i na Wyspach Brytyjskich – składnik naturalnych barwników, roślina szorująca naczynia oraz zioło wykorzystywane przez druidów w rytuałach oczyszczenia.
- Ziołowe amulety skrzypowe noszone przez pasterzy i podróżnych na ochronę przed chorobami nerek i pęcherza.
- Ciekawostki
- Skrzyp polny był jedną z dziewięciu świętych roślin wymienianych w staroangielskiej „Nine Herbs Charm” (IX w.), gdzie przypisywano mu moc oczyszczania z jadu i zatrutych energii.
- W Japonii młode pędy skrzypu (tsukushi) są przysmakiem – blanszuje się je i dodaje do potraw jak szparagi.
- Na Syberii i w krajach bałtyckich sporządzano z niego magiczne napoje na długowieczność i odporność na zimno.
- W XIX w. popularny jako środek na porost włosów (płukanki ze skrzypu zalecano przy łysieniu i łamliwości włosów).
Inne zastosowania
- Opis
- Skrzyp polny uznawany jest za roślinę odpędzającą złe moce i 'oczyszczającą' – w Europie środkowej i wschodniej zawieszano go w domach dla ochrony. Używano go w amuletach pasterskich oraz podczas święta Kupały – wrzucano skrzypy do ognia dla pomyślności i oczyszczenia. Szamańskie ludy Syberii stosowały kąpiele skrzypowe przed rytuałami, aby 'usunąć brud ducha'. W niektórych wsiach Polski i Ukrainy splatano wieńce ze skrzypu dla ochrony zwierząt gospodarskich.
- Rytuały
- Kąpiel oczyszczająca z pędów skrzypu przed ważnymi wydarzeniami – na szczęście."
- Nacieranie się skrzypem przez młode panny w Noc Kupały na zdrowie i urodę."
- Owijanie pędu wokół drzwi stodoły jako ochrona przed 'złym spojrzeniem'."
- Kadzidła skrzypowe na odpędzenie burzy – palone w chatach na Litwie i Białorusi."
- Przekręcanie łodygi skrzypu wokół nadgarstka jako amulet podróżny ('żeby się nogi nie zmęczyły na długiej drodze').
- Cytaty
- Tekst
- "Jako dziewiąta wśród ziół – skrzyp odpędza jad i wszelki urok z ludzi i bydła." - odwołanie z „Nine Herbs Charm”
- Tekst
- "Kto kąpiel w skrzypie wziął przed podróżą, temu żaden urok niestraszny – tak prawią starzy na Rusi."
Opis botaniczny
- Pokroj
- Bylina zarodnikowa osiągająca 10–60 cm wysokości, tworząca dwa typy pędów: wiosenne, nierozgałęzione, zarodnikowe (jasnobrązowe), oraz letnie, zielone, rozgałęzione, pełniące funkcje asymilacyjne.
- Lodyga
- Pusta w środku, segmentowana, szorstka, z wyraźnymi węzłami; letnie pędy jasnozielone, wiosenne – bladożółte.
- Liscie
- Zredukowane do drobnych łusek w okółkach na węzłach łodygi.
- Kwiaty
- Brak kwiatów; rozmnaża się przez zarodniki, które rozwijają się w kłosach zarodnionośnych na szczycie wiosennych pędów.
- Cecha wyrozniajaca
- Wyjątkowo wysoka zawartość krzemionki i szorstkość łodyg – dawniej używano do polerowania i szorowania.
Występowanie
- Obszar
- Rośnie w całej Europie, Azji, Ameryce Północnej i północnej Afryce; preferuje gleby wilgotne, piaszczyste, pola uprawne, brzegi rzek, rowy, pastwiska.
- W polsce
- Bardzo pospolity, jeden z najczęściej spotykanych skrzypów na polach, łąkach i obrzeżach lasów.
Właściwości i składniki
- Nazwa
- Krzemionka (SiO2, rozpuszczalna forma organiczna)
- Dzialanie
- Wzmacnia włosy, skórę, paznokcie; działa remineralizująco na kości, wspiera elastyczność naczyń krwionośnych; przyspiesza gojenie skóry.
- Sklad
- Do 10% suchej masy – najwyższa zawartość krzemu ze wszystkich roślin zielnych.
- Nazwa
- Flawonoidy (kwercetyna, izokwercytryna)
- Dzialanie
- Antyoksydacyjne, przeciwzapalne, wzmacniające naczynia.
- Nazwa
- Kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy)
- Dzialanie
- Przeciwzapalne, wspomagają oczyszczanie organizmu.
- Nazwa
- Saponiny, alkaloidy, sole potasu, mangan, witamina C
- Dzialanie
- Moczopędne, remineralizujące.
Uwagi i ostrzeżenia
- Uwaga
- Długotrwałe i nadmierne stosowanie skrzypu może prowadzić do utraty witaminy B1 (tiaminy), podrażnienia nerek, uszkodzenia błon śluzowych.
- Rozwiazanie
- Nie przekraczać 2–3 tygodni kuracji bez przerwy, nie stosować w ostrych stanach niewydolności nerek i u dzieci poniżej 12 lat.
- Uwaga
- Zbierając skrzyp w terenie, należy unikać stanowisk zanieczyszczonych (rowy przydrożne, tereny przemysłowe) – roślina akumuluje metale ciężkie.
- Rozwiazanie
- Zbieraj tylko z czystych, naturalnych siedlisk; susz szybko w temperaturze do 40°C.
- Uwaga
- Nie stosować podczas ciąży i karmienia piersią bez konsultacji z lekarzem.
- Rozwiazanie
- W razie wątpliwości skonsultować użycie z lekarzem lub fitoterapeutą.
Uprawa
- Gleba
- Wilgotna, piaszczysta, lekko kwaśna, bogata w krzemionkę.
- Stanowisko
- Pełne słońce lub półcień.
- Wysiew
- Nie rozmnaża się z nasion, lecz przez zarodniki i rozłogi podziemne. W ogrodzie łatwo się rozprzestrzenia przez kłącza.
- Zbior
- Do celów zielarskich zbiera się letnie, zielone pędy od czerwca do sierpnia, najlepiej w suchy dzień. Suszyć w cieniu, w przewiewnym miejscu.
Kalendarz
- Zbior ziele
- Miesiące
- czerwiec, lipiec, sierpień
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- zielarski
- Czas dnia
- ranek
- Intensywność
- wysoka
- Uwagi
- Zbieraj zielone, rozgałęzione pędy letnie (pędy płonne). Nie ścinaj całej rośliny – zostaw fragment do regeneracji.
- Zbior pelnia
- Miesiące
- lipiec
- Zalecana faza ksiezyca
- pełnia
- Typ
- rytualny
- Czas dnia
- wieczór
- Intensywność
- symboliczna
- Uwagi
- Zgodnie z tradycją zbierany w pełnię księżyca miał silniejsze właściwości ochronne i oczyszczające (działanie solne).
- Suszenie
- Miesiące
- lipiec, sierpień
- Zalecana faza ksiezyca
- malejący
- Typ
- zielarski
- Czas dnia
- po południu
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Rozłóż cienką warstwą na sitach lub sznurze. Skrzyp łatwo pleśnieje – zapewnij dobrą wentylację.
- Fermentacja
- Miesiące
- lipiec, sierpień
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- techniczny
- Czas dnia
- dowolny
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Do celów ogrodniczych: fermentowany wyciąg z ziela jako środek przeciwgrzybowy.
- Ekstrakcja
- Miesiące
- lipiec, sierpień
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- techniczny
- Czas dnia
- po południu
- Intensywność
- wysoka
- Uwagi
- Przygotuj odwar – gotuj przez 20 minut, aby uwolnić krzemionkę. Nie zaparzaj jak zwykłego naparu.
- Zbior korzeni
- Miesiące
- wrzesień, październik
- Zalecana faza ksiezyca
- malejący
- Typ
- zielarski
- Czas dnia
- po południu
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Zbieraj pędy podziemne (kłącza) tylko z dobrze rozwiniętych egzemplarzy. Używaj ostrego narzędzia.
- Zbior deszcz
- Miesiące
- październik
- Zalecana faza ksiezyca
- bez znaczenia
- Typ
- techniczny
- Czas dnia
- dowolny
- Intensywność
- symboliczna
- Uwagi
- Deszczówka nadaje się doskonale do rozcieńczania fermentowanego wyciągu ze skrzypu stosowanego w ogrodnictwie.
- Przesadzanie
- Miesiące
- marzec, kwiecień
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- ogrodniczy
- Czas dnia
- ranek
- Intensywność
- średnia
- Uwagi
- Roślinę można rozmnażać przez podział kłączy – zachowaj wilgoć w pierwszych tygodniach.
- Obserwacja
- Miesiące
- kwiecień, maj
- Zalecana faza ksiezyca
- rosnący
- Typ
- obserwacyjny
- Czas dnia
- w ciągu dnia
- Intensywność
- symboliczna
- Uwagi
- Wiosną pojawiają się pędy zarodnikowe – brązowe, sztywne, bez rozgałęzień. Nie są wykorzystywane leczniczo.
Bibliografia
- https://www.ancient-origins.net/history-ancient-traditions/nine-herbs-charm-0012262
- https://rozanski.li/1689/skrzyp-polny-w-folklorze-i-medycynie-ludowej/
- https://www.botanical.com/botanical/mgmh/h/horset32.html
- https://www.pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Equisetum+arvense
- https://www.gios.gov.pl/images/dokumenty/rosliny/rosliny_chronione/Skrzyp_polny.pdf
- https://powiat.poznan.pl/encyklopedia-roslin-skrzyp-polny-equisetum-arvense/
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23498232/
- https://www.herbazone.pl/skrzyp-polny-flawonoidy/
- https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1319562X21001992
- https://www.olej.edu.pl/skrzyp-polny-wlasciwosci-lecznicze/
- https://www.positivehealth.com/article/herbal-medicine/equisetum-arvense-horsetail
- https://agro.biol.uw.edu.pl/skrzyp-polny-zbior-przechowywanie/
- https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-843/horsetail
- https://rozanski.li/2521/skrzyp-polny-equisetum-arvense-l-herba-equiseti-w-fitoterapii/
- https://www.atlas-ziol.pl/ziola/skrzyp-polny-equisetum-arvense.html
- https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Equisetum+arvense
- https://www.thespruce.com/moon-phase-gardening-5219263
- https://rozanski.li/1234/skrzyp-polny-zbieranie-i-przetwarzanie/
- https://www.permakultura.edu.pl/rosliny/skrzyp/
- https://rozanski.li/1243/skrzyp-polny-korzenie-i-ich-przetwarzanie/
- https://en.wikipedia.org/wiki/Rainwater_harvesting
- https://en.wikipedia.org/wiki/Equisetum_arvense
Przepisy z tą rośliną
- Słowiańskie Czopki z Tasznika na Krwotoki z Nosa
- Spageryczny Balsam na Złamania Otwarte
- Nalewka z ziela skrzypu polnego · nalewka
- wiosenne pędy blanszowane
- herbatka wiosenna z skrzypu i pokrzywy
- frittata z skrzypem
- omlet z serem i skrzypem
- zielone smoothie ze skrzypem · smoothie
- chleb z dodakiem skrzypu
- maslo ziołowe ze skrzypem
- pesto skrzypowe
- sok z skrzypu i jabłka
- zupa krem z skrzypu i pokrzywy
- placki ziołowe ze skrzypem
- surówka z skrzypem
- jajecznica ze skrzypem
- makaron z sos skrzypowy
- zielony olej skrzypowy
- sałatka wiosenna ze skrzypem i jajkiem
- Herbatka z skrzyp polny · herbata/napój
- Ocet ziołowy z skrzyp polny · ocet
- Marynata do warzyw z skrzyp polny · marynata
- Pesto z skrzyp polny · pesto
- Napar z Ziela Skrzypu
- Odwar ze Skrzypu na Wzmocnienie Kości
- Skrzypowa Kąpiel na Rany i Skórę
- Skrzypowa Płukanka do Włosów
- Kompres ze Skrzypu na Opuchliznę
- Herbatka Mineralizująca (Skrzyp i Pokrzywa)
- Zimny Macerat Skrzypowy na Układ Moczowy
- Syrop Skrzypowy na Kaszel
- Maść Skrzypowa na Zadrapania
- Okład na Stawy ze Skrzypu
- Kąpiel Skrzypowa na Grzybicę Stóp
- Mikstura Skrzypowa na Krwawienia z Dziąseł
- Herbatka ze Skrzypu i Pietruszki na Obrzęki
- Napar Skrzypowy z Nagietkiem na Skórę
- Skrzypowe Krople na Zmęczone Oczy
- Nalewka Skrzypowa na Siniaki
- Mieszanka Remineralizująca (Skrzyp, Pokrzywa, Brzoza)
- Ziołowa Kąpiel na Stawy (Skrzyp, Dąb, Żywokost)
- Ziołowa Kąpiel Regenerująca (Sosna, Rumianek, Krwawnik)
- Szwajcarska Mieszanka Pędząca (Świerząbek, Łopian, Seler)
- Twarda Mieszanka na Stawy (Świerząbek, Żywokost, Sosna)
- Niemiecka Kąpiel na Wysypki (Szczawik, Nagietek, Skrzyp)
- Okrutna Miotła Moczowa (Szczawik, Skrzyp, Brzoza)
- Odwary i Płukanki na Podartą Skórę (Szczawik, Nagietek)
- Miotła Krzemowa (Napar ze Skrzypu)
- Krzemowy Tynk Odkażający (Skrzyp)
- Krzemowy Ulep Drenażowy (Skrzyp)
- Okrutny Oksymel Krzemowy (Skrzyp)
- Krzemowe Piwo Kościotrupa (Browar ze Skrzypu Polnego)
- Krzemowy Bełt Kamienny (Wino ze Skrzypu Polnego)
- Krzemowy Ulep Kości (Miód Pitny ze Skrzypu)
- Krzemowy Tynk Błotny (Kataplazm ze Skrzypu)
- Odwar Remineralizujący (Na włosy i kości) · odwar długi
- Ekologiczny Oprysk Grzybobójczy · odwar
- Mieszanka gojąca (żankiel, nagietek, babka, rumianek, krwawnik, fiołek, pokrzywa, skrzyp)
- Mieszanka na reumatyzm (żankiel, korzeń żywokostu, kora wierzby, pokrzywa, skrzyp, tymianek, szałwia, mniszek)
- Piwo ziołowe/ale na ziołach z skrzyp polny · piwo ziołowe
- Wino ziołowe z skrzyp polny · wino ziołowe
- Miód pitny ziołowy z skrzyp polny · miód pitny ziołowy
- Kataplazm (plastry z papki ziołowej) z skrzyp polny · kataplazm
- Karpacka herbata „Dla mężczyzn” 🌐 · napar
- Karpacki czan przy otyłości 🌐 · kąpiel
- Zielony szampon ze spiruliną 🌐 · szampon
Wiedza Tajemna
- Skrzyp jest jedną z nielicznych roślin, która potrafi akumulować w swoich tkankach złoto (choć w ilościach śladowych).
- Gdyby nie paprotniki (w tym przodkowie skrzypów), nie mielibyśmy dzisiaj złóż węgla kamiennego.
- Szum, jaki słychać podczas chodzenia po skrzypach, to odgłos pękających kryształków krzemionki.
- W kosmetyce 'płukanka skrzypowa' to najstarszy znany sposób na nadanie włosom 'szklanego' blasku i twardości.
- Skrzyp polny (Equisetum arvense), o uroczej angielskiej nazwie „horsetail” (z ang. koński ogon), to charakterystyczna, dorastająca do 40 cm zielona roślina z ołówkowo rozgałęzionymi łodygami. Rośnie dziko w Europie, Ameryce Północnej i Środkowej. Spotkamy ją na łąkach, polach, a także w naszych ogrodach, w których jest trudnym do zwalczenia chwastem.[1]
- Jego właściwości potwierdzają współczesne badania, które pokazują, że sprawdza się m.in. jako środek: - antyseptyczny, - moczopędny, - przeciwzapalny, - przeciwutleniający, - rozszerzający naczynia krwionośne.[1]
- Zawarte w skrzypie flawonoidy i krzemionka działają przeciwzapalnie na organizm i wzmacniają naczynia krwionośne. Dzięki zawartości saponinów i kwasów organicznych skrzyp pomaga odtruwać organizm. Dostarcza także wapń, magnez i potas.[1]
- Napary, odwary, płukanki i suplementy na bazie ziela skrzypu polnego mają udowodnione działanie lecznicze.[1]
- Jak podkreśla uznany fitoterapeuta dr Henryk Różański, podczas zażywania preparatów zawierających skrzyp konieczne jest uzupełnianie witaminy B1, bowiem skrzyp zawiera antywitaminę B1 (antyaneurynę).[1]
Źródła wiedzy z sieci
Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.
- stronazdrowia.pl [pl-PL]