Tasznik pospolity
Capsella bursa-pastoris | Kapustowate (Brassicaceae)
Jednoroczna lub dwuletnia roślina zielna, pospolita na całym świecie. Tasznik jest niesamowicie plastyczny – potrafi osiągnąć 50 cm wysokości na żyznej glebie lub zaledwie 5 cm w szczelinie chodnika. Jego najbardziej rozpoznawalną cechą są małe, trójkątne, sercowate łuszczynki (owoce). Jest to jedna z pierwszych roślin budzących się do życia wiosną, często kwitnąca nawet podczas łagodnych zim. Współcześnie tasznik pospolity jest gatunkiem kosmopolitycznym, tj. rozprzestrzenionym na całym świecie.[1] W Polsce gatunek występuje pospolicie na całym niżu i w niższych położeniach górskich, rzadko pojawiając się w piętrze kosodrzewiny.[1] Pochodzi ze wschodniej Europy i Azji Mniejszej, ale w wielu częściach świata uległa naturalizacji i jest uważana za pospolity chwast, zwłaszcza w chłodniejszych klimatach, w tym na Wyspach Brytyjskich (gdzie uznaje się ją za archeofit), w Ameryce Północnej i Chinach, a także w regionie Morza Śródziemnego i Afryce Północnej.[3] Pochodzi z Europy Wschodniej i Azji Mniejszej, a obecnie jest powszechnie spotykana na całym świecie.[5]
Pokrój
Zdjęcia: Wikimedia Commons (autorzy i licencje)
- Pokrój: nieznany autor, CC BY-SA 3.0
- Kwiaty: AnRo0002, CC0
- Liście: nieznany autor, CC BY-SA 3.0
Natura i Siedlisko
Profil Energetyczny
- Smak: Ostry, słony, lekko gorzki
- Termika: Chłodna Preferuje ciepło, ale jest bardzo odporna na mróz.[5]
- Wilgotność: Osuszająca (ściągająca)
- Żywioł: Ziemia
"Tasznik to 'tamponada natury'. Jego energia jest wybitnie skupiająca i ściągająca. Pomaga zatrzymać rozproszoną krew (krwotoki) i ujędrnić zwiotczałe tkanki. Działa chłodząco na stany zapalne dróg moczowych i macicy."
Wymagania Siedliskowe
- Stanowisko: Słoneczne. Jako roślina pionierska kocha pełne światło. Występuje w strefach umiarkowanych na całym świecie, preferuje ciepło, ale charakteryzuje się dużą odpornością na mróz. Występuje dziko na polach, można ją również uprawiać.[5]
- Gleba: Każda. Preferuje jednak gleby zasobne w azot, piaszczysto-gliniaste. Częsty na polach uprawnych, w ogrodach i przy drogach.
- Woda: Umiarkowane zapotrzebowanie; w czasie suszy szybko przechodzi do fazy owocowania.
- pH gleby: 5.0 - 8.0 (Bardzo tolerancyjny).
- Mrozoodporność: Strefa 2 (Ekstremalnie odporny; nasiona kiełkują nawet w temp. 2-3°C).
Rozpoznawanie w terenie
- Owoce to małe, spłaszczone, trójkątno-sercowate łuszczynki.
- Liście odziomkowe zebrane w rozetę, pierzastowcięte (podobne do mniszka), liście łodygowe mniejsze, lancetowate, obejmujące łodygę.
- Kwiaty bardzo drobne, białe, czteropłatkowe, zebrane w wydłużone grona.
- Łodyga pojedyncza lub rozgałęziona, wzniesiona, do 50 cm wysokości.
- Jej korzenie sięgają głębokości do 90 centymetrów.[2]
- Roślina ma białe, smukłe korzenie główne oraz wzniesiony główny pęd, z którego odchodzą cienkie, boczne łodygi. Liście łodygowe mają kształt podłużny lub liniowy, z listkami bazalnymi przylegającymi do łodygi, często z ząbkowanymi krawędziami i gęstym owłosieniem.[5]
- Główny korzeń rośliny ma białą barwę i jest smukły. W pierwszym etapie życia liśćki włośnikowe chodzą promienie po powierzchni ziemi, a liście pędowe są wydłużone lub równoległoboczne.[5]
- Pojedynczy, biały korzeń palowy, często rozwidlający się na głębokości ok. 10 cm. W luźnych glebach osiąga ok. 33 cm, w zbitych jest krótszy.[1]
- Kwiaty, które pojawiają się na Wyspach Brytyjskich o każdej porze roku, są białe i niewielkie, mają średnicę 2,5 mm (1⁄8 cala), cztery płatki i sześć pręcików.[3]
- Owoc Trójkątna, silnie spłaszczona łuszczynka z sercowatym (łukowatym) wycięciem na wierzchołku z trwałą, krótką szyjką.[1]
- Kwiaty, które na Wyspach Brytyjskich pojawiają się w każdym miesiącu roku, są białe i małe, o średnicy 2,5 mm (1/8 cala), z czterema płatkami i sześcioma pręcikami. Znajdują się one w luźnych gronach i tworzą spłaszczone, dwukomorowe strąki nasienne, znane jako silikule, które mają około 6 mm długości i kształt od trójkątnego do[3]
- Jest także rośliną olejo- i miododajną, znajduje zastosowanie w biotechnologii, biomonitoringu, fitoremediacji gleb.[1]
- Składniki to: aminokwasy i białka (ok. 32 %), flawonoidy (m.in. kempferol, luteolina, diosmetyna, kwercetyna, rutyna, diosmina), kwasy fenolokarboksylowe, sole potasu i wapnia, witamina C oraz związki terpenoidowe.[2]
- Z tej rośliny wyizolowano kwas fumarowy.[3]
- Mimo istnienia morfologicznych różnic diagnostycznych gatunki z rodzaju Capsella bywają z racji swej zmienności, dużej zwłaszcza u tasznika pospolitego, bardzo do siebie podobne i konieczne jest stosowanie metod molekularnych dla ich identyfikacji.[1]
Możliwe pomyłki (Zagrożenia!)
Tobołki polne (Thlaspi arvense): Owoce tobołków są znacznie większe, okrągłe, z szerokim skrzydełkiem i głębokim wycięciem na szczycie. Pachną wyraźnie czosnkiem po roztarciu.
Budowa: kwiaty, owoce i nasiona 🌐 z sieci
- nasiona Nasiona Jajowate lub eliptyczne, bocznie spłaszczone, u dołu zaokrąglone, a na szczycie ścięte i tu z mięsistym, białawym znaczkiem (hilum).[1]
Surowce i Zbiory
Herba Bursae pastoris ziele
Całe nadziemne części rośliny zbierane w czasie kwitnienia, gdy mają już pierwsze zielone owoce. Jako środek leczniczy stosuje się suszone, zebrane w okresie kwitnienia nadziemne części rośliny (Bursae pastoris herba).[2]
Praktyczne Zastosowanie
Medycyna
Zbyt obfite miesiączki, krwawienia z nosa, drobne krwawienia z przewodu pokarmowego, żylaki odbytu (hemoroidy), rany cięte (zewnętrznie), wspomaganie pracy serca. podobno w celu zatamowania krwawienia[3]
Tekst oryginalny Kwiatownika
Zbyt obfite miesiączki, krwawienia z nosa, drobne krwawienia z przewodu pokarmowego, żylaki odbytu (hemoroidy), rany cięte (zewnętrznie), wspomaganie pracy serca.
Kuchnia
Młode liście z rozety (marzec) mają ostry, rzeżuchowy smak i są doskonałe do sałatek. Nasiona mogą służyć jako zamiennik pieprzu. W Azji tasznik jest cenionym warzywem uprawnym. W Azji spożywa się ją jako warzywo liściaste i uprawia jako komercyjną roślinę spożywczą.[3] W kuchni koreańskiej (pod nazwą naengi) do zup i sałatek używa się młodych liści oraz korzeni tej rośliny.[2] W kuchni kontynentalnych Chin nasiona, liście i korzenie rośliny są łatwo dostępne jako składnik dań smażonych, gotowanych lub jedzonych na zimno, często stanowiąc element nadzienia do knedli.[5]
Tekst oryginalny Kwiatownika
Młode liście z rozety (marzec) mają ostry, rzeżuchowy smak i są doskonałe do sałatek. Nasiona mogą służyć jako zamiennik pieprzu. W Azji tasznik jest cenionym warzywem uprawnym.
Rzemiosło
Brak znaczących zastosowań.
Ogród
Roślina wskaźnikowa gleb bogatych w azot. Służy jako pożytek dla małych zapylaczy.
Bezpieczeństwo i Interakcje
Interakcje z lekami
Nie łączyć z lekami przeciwzakrzepowymi bez konsultacji lekarskiej (ze względu na witaminę K). Może nasilać działanie leków obniżających ciśnienie.
Przeciwwskazania
BEZWZGLĘDNIE NIE STOSOWAĆ W CIĄŻY (może powodować skurcze macicy). Nie stosować przy zakrzepicy i skłonności do zatorów. Rosnąc w uprawach, jest szkodliwy głównie dlatego, że ułatwia porażanie ich przez pasożyty i patogeny, dla których jest żywicielem pośrednim.[1] Torebka pasterska zwyczajna bardzo często pada ofiarą Albugo candida, czyli białej rdzy, co powoduje wyraźną zmianę jej pokroju.[2] Również Plasmodiophora brassicae, czynnik wywołujący guzy kapustne i budzący strach szkodnik w uprawie warzyw, atakuje torebkę pasterską.[2]
Tekst oryginalny Kwiatownika
BEZWZGLĘDNIE NIE STOSOWAĆ W CIĄŻY (może powodować skurcze macicy). Nie stosować przy zakrzepicy i skłonności do zatorów.
Cykl Życia i Ekosystem
Kalendarz Biodynamiczny
Ścinanie całej rośliny w czasie kwitnienia. Unikać roślin z białawym nalotem (grzyb).
Permakultura i Gildie
Rola w systemie:
- Dynamiczny akumulator sodu i potasu.
- Szybki mulcz żywy na pustych grządkach warzywnych.
- Baza pokarmowa dla ptaków (nasiona).
- Pomoc w zwalczaniu nicieni w glebie (dzięki właściwościom nasion).
Towarzysze (Gildia):
Przepisy z tą rośliną
Wiedza Tajemna
- Tasznik jest rośliną 'protomięsożerną' – jego nasiona po zmoczeniu wydzielają lepki śluz, który wabi i zabija drobne organizmy glebowe (np. nicienie), dostarczając kiełkującej roślinie azotu.
- Podczas I wojny światowej tasznik był powszechnie używany w szpitalach polowych jako zamiennik sporyszu (ergotu) do hamowania krwotoków macicznych.
- Jedna roślina może wyprodukować do 40 000 nasion, które zachowują zdolność kiełkowania w ziemi przez kilkanaście lat.
- W Chinach tasznik jest symbolem szczęścia i bogactwa (ze względu na sakiewkowaty kształt owoców).
- Ziele tasznika zaatakowane przez grzyba (biała rdza) staje się białe i zniekształcone – takiego surowca nie wolno zbierać!
- W alzackim rękopisie z drugiej połowy XV wieku (Cpg 226) jako sposób na krwawienie z nosa zalecano przyłożenie garści zioła do nosa.[2]
- Gatunek charakteryzuje się dużą zmiennością budowy... Nazwa rodzajowa Capsella stanowi zdrobnienie od łacińskiego słowa capsa znaczącego „schowek, torbę”, z kolei nazwa gatunkowa búrsa-pastóris to po łacinie „torba pasterska” i po raz pierwszy opublikowana została w odniesieniu do tego gatunku przez[1]
- W przeszłości nazywano to po łacinie (obok innych nazw, takich jak zapożyczona nazwa „Crispula”, używana również w odniesieniu do innych roślin) „Bursa pastoris”... co nawiązuje do tego, że strączki mają kształt przypominający torby dawnych pasterzy[2]
- W starożytności i w średniowieczu roślina ta, znana również pod nazwami Thlaspi (por. również Thlaspi) i Mia, była stosowana w celach leczniczych jako środek przeczyszczający i wymiotny, w celu wywołania miesiączki, jako środek poronny oraz w celu usunięcia szkodliwych płynów z jelit.[2]
- Pogląd ten został odrzucony przez niemieckich prekursorów botaniki – Otto Brunfelsa, Hieronymusa Bocka i Leonharta Fuchsa. Ponieważ nie znaleźli oni u Dioskuridesa rośliny odpowiadającej pospolitej torebce pasterskiej, oparli się wyłącznie na informacjach pochodzących z medycyny ludowej.[2]
- Jest to jeden ze składników symbolicznej potrawy spożywanej podczas japońskiego wiosennego święta Nanakusa-no-sekku.[3]
- Uważa się, że jest to prehistoryczna roślina naturalizowana, która pojawiła się w Japonii wraz z wprowadzeniem uprawy pszenicy.[4]
- Nazwa „taszka, taszki” używana w Wielkopolsce i Małopolsce pochodzi od dawnego znaczenia odnoszącego się do sakiewki, kieski, kieszeni.[1]
- Herb: Yatsunazuna – herb przedstawiający osiem liści rzepiku ułożonych w kształt rozety.[4]
- W języku japońskim funkcjonuje idiom „tam nawet penpengusa nie urośnie”, nawiązujący do faktu, że tasznik rośnie nawet na skrajnie wyjałowionych nieużytkach – powiedzenie to oznacza miejsce kompletnie zrujnowane, na którym nie ocalało nic.[4]
- Nazwa „kaleta pasterska, kaleta, kaletka” znaczyła skórzaną torebkę na pieniądze, sakiewkę noszoną przy pasie. Nazwa „gęsia rzeżucha” (od niem. Gansecrase), „pastusza trawa” i „strzelica” (okolice Międzyrzeca), „krwawnik” (ze względu na zastosowanie przy tamowaniu krwawień), „stulidupa” (okolice Wie[1]
- „wszy, wszybój” (okolice Wołkowyska, ze względu na stosowanie do tępienia wszy u bydła), „motyle, motylki” (Kaszuby, od kształtu owoców), „bydlnik” (Lubelszczyzna), „sumki pastusze” (Białostocczyzna), „gryczka” (Mazowsze), „tobołki pastusze” (Kielecczyzna).[1]
- W odniesieniu do zwykłej torebki pasterskiej… znanych jest wiele nazw ludowych, takich jak „krwawica”, „zioło torebkowe”, „torebka krawiecka”, „łyżeczka”, „zioło sercowe” i „gorczyca chłopska”.[2]
- W języku chińskim roślina znana jest pod ludowymi nazwami takimi jak 'Hushengcao' (roślina opiekująca się życiem), 'Dice' (ziemska warzywna), 'Dimicai' (ziemska marchewka) oraz 'Lingzhacai'.[5]
- „Penpen” to onomatopeja naśladująca dźwięk gry na shamisenie; nazwa ta pochodzi od tego, że kształt owoców rosnących pod kwiatami bardzo przypomina pałeczki do gry na shamisenie. Podobnie nazwa „shamisengusa” wywodzi się z faktu, że owoce tej rośliny przypominają pałeczki do gry na shamisenie.[4]
- Znaleziska nasion tasznika na Wyspach Brytyjskich z plejstocenu wskazują na to, że tasznik pospolity mógł stanowić w Europie północno-zachodniej element ówczesnej flory późnoglacjalnej lub preborealnej.[1]
- Tasznik pospolity od Capsella thracica i C. grandiflora różni się krótką szyjką słupka (poniżej 0,5 mm, podczas gdy u tych dwóch osiąga 0,7 mm), C.[1]
- Gatunek charakteryzuje się dużą zmiennością budowy, w zależności od warunków środowiska, a także wieku rośliny i pory roku.[1]
- Pęcherzyca pospolita stanowi obiekt badań nad rozwojem embrionalnym – z jednej strony ze względu na przezroczystą łupinę nasienną, z drugiej zaś dlatego, że w jednym kwiatostanie można zaobserwować wszystkie fazy rozwoju, od niezapłodnionej komórki jajowej w pączku aż po dojrzałe nasiona.[2]
- Kwitnie wiosną, tworząc pojedyncze małe białe kwiaty w kłosowatych kwiatostanach, mających cztery białe płatki.[5]
- Roślinę tę określono mianem proto-mięsożercy, ponieważ jej nasiona zawierają śluz, który zatrzymuje nicienie.[3]
- Młoda roślina chętnie wysiewa się w polach, a łodyga jest w stanie rosnąć, jeśli jest wystarczająca ilość światła i gleba nie jest zbyt sucha.[5]
- Po zawilgoceniu nasiona wydzielają lepką substancję, która przyciąga i przykleja owady, a także może wchłaniać ich składniki odżywcze.[5]
- W różnych dawnych źródłach gatunek określany był nazwami nawiązującymi głównie do kształtu owoców: „bydelnik, bygielnik, czyszpula, gygielnyk, igielnik, kaleta pasterska, mieszki, taszki, tobołki, pastewne ziele, kaletnik, kaszka, podbiał polny”.[1]
- Po zerwaniu łodygi kwiatowej z owocami należy pociągnąć za szypułkę owocu w dół, co spowoduje jej odłamanie, a owoc zawiśnie na skórce. Gdy wiele owoców zwisa w ten sposób, należy obrócić łodygę kwiatową (jak przy graniu na bębnie „denden-daiko”), a owoce, ocierając się o siebie, wydadzą delikatny dźwięk „czara-czara”.[4]
Wierzenia i legendy 🌐 z sieci
- ziele W Japonii w epoce Edo praktykowano zwyczaj wieszania pęczków ziela tasznika pod papierowymi lampionami w ósmym dniu czwartego miesiąca księżycowego, co miało magicznie odstraszać uciążliwe owady.[4]
Źródła wiedzy z sieci
Informacje oznaczone przypisem [n] zebrała z Wikipedii i stron z różnych krajów Siedziba Kwiatownika – każda sprawdzona z cytatem źródła. Kliknij przypis albo źródło, żeby zobaczyć podgląd strony.