Żankiel zwyczajny
Sanicula europaea | Selerowate
Żankiel zwyczajny od wieków był ceniony jako 'leśny żeń-szeń' – zioło przyspieszające gojenie, zatrzymujące krwawienia i wzmacniające. Dawniej stosowany przy krwotokach, ranach, kaszlu i schorzeniach kobiecych. W polskiej i niemieckiej medycynie ludowej żankiel to klasyczna roślina na regenerację i rekonwalescencję.
zdjęcie 1
zdjęcie 2
Bezpieczeństwo i Interakcje
Przeciwwskazania
Zawiera saponiny – nie spożywać w dużych ilościach, może powodować podrażnienie przewodu pokarmowego. Nie zbierać z miejsc zanieczyszczonych – roślina gromadzi metale ciężkie.
Z archiwum Kwiatownika (roślina z archiwum)
Historia i legendy
- Opis
- Żankiel zwyczajny od wieków był ceniony jako 'leśny żeń-szeń' – zioło przyspieszające gojenie, zatrzymujące krwawienia i wzmacniające. Dawniej stosowany przy krwotokach, ranach, kaszlu i schorzeniach kobiecych. W polskiej i niemieckiej medycynie ludowej żankiel to klasyczna roślina na regenerację i rekonwalescencję.
- Cechy
- Silnie ściągające i regenerujące właściwości ziela i korzenia
- Stosowany zewnętrznie i wewnętrznie – napary, okłady, kąpiele, proszek z korzenia
- Jadalny w niewielkich ilościach – liście jako przyprawa do zup, młode korzenie do sałatek
- Charakterystyczny aromat świeżych liści i korzenia
- Zastosowanie historyczne
- Napar na gojenie ran, wrzody, czyraki, krwotoki
- Dodatek do kąpieli wzmacniających i okładów przy stanach zapalnych skóry
- Proszek z korzenia na przeziębienie i grypę
- Stosowany w magii ludowej na oczyszczenie domostwa i ochronę przed 'złym okiem'
- Ciekawostki
- Nazwa łacińska 'Sanicula' pochodzi od łacińskiego 'sanare' – leczyć.
- W średniowieczu żankiel był rośliną symboliczną – chronił przed czarami i pechem.
- Liście żankiela były dawniej popularnym dodatkiem do chłodników w południowej Polsce.
- W alpejskich wsiach stosowano okłady z żankiela na rany cięte i stłuczenia.
Ciekawostki kulturowe
- W Niemczech nazywano żankiel 'Heil aller Welt' – uzdrowienie całego świata.
- Liście żankiela wkładano do poduszki dla dzieci, by spały spokojnie i zdrowo rosły.
- W polskim folklorze roślina była symbolem odnowy i wytrwałości.
- W Bawarii i Tyrolu żankiel był składnikiem mieszanek przeciwko złym mocom.
- W staropolskiej kuchni żankiel dodawano do zup jarzynowych jako 'ziele gojące'.
- W kulturze celtyckiej żankiel był rośliną odpędzającą złe duchy z domu.
🎨 Barwienie (tkaniny, włosy)
- Opis
- Liście żankiela nadają jasnozielony barwnik do tkanin i pisanek.
Inne zastosowania
- Kosmetyki
- Opis
- Wyciąg z żankiela stosowany w tonikach łagodzących i maściach gojących przy podrażnieniach i trądziku. Okłady na skórę przyspieszają gojenie ran.
- Zastosowanie
- Toniki, maści, kąpiele lecznicze.
- Pasza dla zwierzat
- Opis
- Liście żankiela mogą być w niewielkich ilościach dodatkiem do karmy dla królików i ptaków.
Opis botaniczny
- Pokroj
- Bylina o wysokości 20–60 cm, tworząca luźne kępy.
- Lodyga
- Wzniesiona, delikatnie rowkowana, pusta, rozgałęzia się w górnej części.
- Liscie
- Dłoniasto pięciodzielne, na długich ogonkach, ciemnozielone, błyszczące, ząbkowane.
- Kwiaty
- Drobne, białawe lub różowawe, zebrane w kuliste główki, na długich szypułkach, kwitnie od maja do lipca.
- Owoce
- Owalne, pokryte haczykowatymi szczecinkami, łatwo przyczepiają się do sierści zwierząt.
- Korzeń
- Palowy, rozgałęziony, żółtawy, aromatyczny.
- Cecha wyrozniajaca
- Dłoniasto podzielone liście, kwiaty w kulistych główkach, owoc pokryty szczecinkami.
Występowanie
- Obszar
- Europa, zachodnia Azja, Kaukaz, lokalnie w Afryce Północnej.
- W polsce
- Cały kraj – cieniste lasy liściaste, buczyny, wilgotne zarośla, obrzeża lasów, łęgi.
Właściwości i składniki
- Nazwa
- Saponiny triterpenowe
- Dzialanie
- przeciwzapalne, wykrztuśne, regenerujące skórę
- Sklad
- sanikulina, kwas oleanolowy
- Nazwa
- Garbniki
- Dzialanie
- ściągające, antyseptyczne
- Sklad
- taniny
- Nazwa
- Olejek eteryczny
- Dzialanie
- lekko rozkurczowe, przeciwbakteryjne
- Sklad
- związki terpenowe
- Nazwa
- Flawonoidy
- Dzialanie
- antyoksydacyjne, wzmacniające naczynia
- Sklad
- kwercetyna, rutyna
Uwagi i ostrzeżenia
- Uwaga
- Zawiera saponiny – nie spożywać w dużych ilościach, może powodować podrażnienie przewodu pokarmowego.
- Rozwiazanie
- Spożywać z umiarem, najlepiej jako składnik mieszanek ziołowych.
- Uwaga
- Nie zbierać z miejsc zanieczyszczonych – roślina gromadzi metale ciężkie.
- Rozwiazanie
- Zbierać wyłącznie z czystych, naturalnych stanowisk leśnych.
Uprawa
- Gleba
- Gleba próchniczna, wilgotna, lekko kwaśna do obojętnej, bogata w składniki mineralne.
- Stanowisko
- Stanowisko półcieniste do cienistego, najlepiej w runie lasów liściastych i mieszanych.
- Wysiew
- Nasiona wysiewać jesienią do wilgotnej gleby, możliwy podział kęp na wiosnę.
- Zbior
- Ziele, liście i korzenie zbiera się od maja do lipca, najlepiej przed kwitnieniem (ziele), korzeń jesienią.
Kalendarz
- Siew
- Miesiące
- marzec, kwiecień
- Czynności
- Wysiew do skrzynek lub doniczek w marcu–kwietniu, wczesnym rankiem, najlepiej tuż po nowiu, gdy energia rośliny koncentruje się w korzeniach. Nasiona lekko przykryć podłożem, zachować wilgoć i półcień. Kiełkuje po 2–4 tygodniach.
- Pikowanie
- Miesiące
- kwiecień
- Czynności
- Gdy siewki wytworzą 2–3 liście, przepikować do osobnych doniczek lub rzędów. Najlepiej w dzień pochmurny lub wieczorem, by uniknąć przegrzania. Faza księżyca: pierwsza kwadra – wspiera rozwój części nadziemnych.
- Przesadzanie
- Miesiące
- kwiecień, maj
- Czynności
- Zahartowane sadzonki przenieść do gruntu w wilgotne dni, najlepiej po południu. Unikać pełnego słońca. Sadzenie najlepiej przeprowadzić w pierwszej kwadrze lub tuż przed pełnią.
- Przycinanie
- Miesiące
- lipiec
- Czynności
- Przycinanie przekwitłych łodyg pozwala na zagęszczenie rośliny i wydłużenie kwitnienia. Najlepiej wykonywać wczesnym rankiem lub wieczorem, w czasie ubywającego księżyca.
- Nawożenie
- Miesiące
- kwiecień, maj
- Czynności
- Wczesną wiosną zastosować nawóz organiczny – kompost lub biohumus. W okresie wzrostu liści i pąków można dodać azotu. Najlepszy czas: rano po nowiu lub pierwsza kwadra.
- Pielenie
- Miesiące
- maj, czerwiec, lipiec
- Czynności
- Systematyczne usuwanie chwastów ręcznie lub motyczką w porze porannej – najlepiej tuż po deszczu. Uwaga: nie uszkodzić płytkich korzeni żankiela.
- Zbior ziele
- Miesiące
- maj, czerwiec
- Czynności
- Ziele zbieraj rano w słoneczny dzień, przed kwitnieniem lub w jego początku. Najlepszy czas: pierwszy dzień po pełni – najwięcej substancji aktywnych w nadziemnych częściach.
- Zbior korzeni
- Miesiące
- wrzesień, październik
- Czynności
- Korzeń wykopywać wieczorem w ostatniej kwadrze księżyca. Zbieraj po całkowitym zaschnięciu części nadziemnych. Korzeń oczyszczony susz natychmiast w cieniu.
- Zbior poranny
- Miesiące
- maj, czerwiec
- Czynności
- Zbiór prowadzony tuż po wschodzie słońca, kiedy roślina jest nasycona poranną wilgocią i zawiera najwięcej substancji lotnych. Idealny do suszenia i do naparów.
- Zbior pelnia
- Miesiące
- czerwiec
- Czynności
- Zbieranie w noc pełni, szczególnie kwiatów i pędów. Tradycyjnie rośliny zbierane wtedy są silniejsze energetycznie. Wskazany do celów magicznych i rytualnych.
- Kwitnienie
- Miesiące
- maj, czerwiec
- Czynności
- Obserwacja pełni kwitnienia – małe białe lub różowe kwiaty zebrane w główki. Kwitnienie trwa około 2–4 tygodni. Najlepszy czas na suszenie do kąpieli ziołowych.
- Suszenie
- Miesiące
- czerwiec, lipiec
- Czynności
- Ścięte ziele suszyć w cieniu i przewiewnym miejscu. Liście rozłożyć cienką warstwą. Nie suszyć w słońcu – utrata olejków i kolorów. Najlepiej po południu.
- Fermentacja
- Miesiące
- lipiec
- Czynności
- Fermentacja ziela w ciemnym, szczelnym pojemniku przez 3 dni (20–24°C). Stosowana przy produkcji mieszanek tytoniowych i naparów leczniczych.
- Ekstrakcja
- Miesiące
- czerwiec
- Czynności
- Ekstrakcja etanolem 40–70%: świeże liście zalać alkoholem 1:5, pozostawić na 14 dni w cieniu, codziennie wstrząsać. Najlepiej zacząć w pełnię księżyca.
- Produkcja nalewek
- Miesiące
- czerwiec, lipiec
- Czynności
- Świeże liście lub korzeń zalać alkoholem 1:5, macerować 14 dni w ciemnym miejscu. Idealny czas: pełnia lub pierwsza kwadra. Filtracja przez gazę.
- Sporządzanie syropu
- Miesiące
- czerwiec, lipiec
- Czynności
- Naparu z liści lub korzenia gotować z miodem lub cukrem w proporcji 1:1. Gdy zgęstnieje – przelać do słoików. Przechowywać w chłodzie. Rano lub wieczorem.
- Sporządzanie mazidel
- Miesiące
- czerwiec, lipiec
- Czynności
- Rozdrobnione suche ziele dusić na tłuszczu roślinnym (kokosowym lub oliwa) przez 15 min. Przecedzić i przelać do słoiczka. Sporządzać w ostatniej kwadrze.
- Sporządzanie kiszonek
- Miesiące
- czerwiec, lipiec
- Czynności
- Młode liście z dodatkiem czosnku i chrzanu kiszone w 2% solance przez 5–7 dni. Najlepiej rozpoczynać proces w pierwszej kwadrze lub tuż po nowiu.
- Sporządzanie pudrów
- Miesiące
- czerwiec
- Czynności
- Suszone ziele i korzeń zmielić na drobny proszek i przechowywać w suchym miejscu. Najlepsze efekty daje zbiór i suszenie przed pełnią, a mielenie w nowiu.
- Pozyskiwanie nasion
- Miesiące
- sierpień, wrzesień
- Czynności
- Zbiór nasion w ciepły, suchy dzień. Owoce zbierać, gdy haczykowate szczecinki zaczynają zasychać. Najlepiej w czasie ostatniej kwadry – wpływa na trwałość nasion.
- Księżycowy zbior
- Nów
- Miesiące
- marzec, kwiecień
- Czynności
- Zbieranie korzeni i liści wieczorem tuż po nowiu – roślina gromadzi energię w podziemnych częściach.
- Pierwsza kwadra
- Miesiące
- kwiecień, maj
- Czynności
- Zbiór liści i ziela, szczególnie rano – sprzyja koncentracji aktywnych składników w pędach.
- Pełnia
- Miesiące
- czerwiec
- Czynności
- Zbieraj kwiaty i ziele w noc pełni – wysoki poziom olejków i energii roślinnej.
- Ostatnia kwadra
- Miesiące
- wrzesień
- Czynności
- Idealna faza do zbioru korzeni i kłączy – wieczorem po opadnięciu rosy.
Bibliografia
- https://magicznyogrod.pl/zankiel-historia-i-zastosowanie.html
- https://kalendarzrolnikow.pl/14888/zankiel-zwyczajny-tradycja-i-symbolika
- https://zielnikpolski.pl/barwnik-zankiel/
- https://zielnikpolski.pl/kosmetyki-zankiel/
- https://www.farmer.pl/zwierzeta/zywienie/ziola-dla-zwierzat-gospodarskich,79271.html
- https://www.ekologia.pl/wiedza/rosliny/ziola/zankiel-zwyczajny
- https://www.gospodarz.pl/encyklopedia-roslin/ziola/zankiel-zwyczajny.html
- https://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Sanicula_europaea.htm
- https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%BBankiel_zwyczajny
- https://zielnikpolski.pl/saponiny-zankiel/
- https://zielnikpolski.pl/garbniki-zankiel/
- https://zielnikpolski.pl/olejek-eteryczny-zankiel/
- https://zielnikpolski.pl/flawonoidy-zankiel/
- https://zielnikpolski.pl/ostroznosc-zankiel/
- https://zielnikpolski.pl/miejsca-zbioru-zankiel/
- https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Sanicula+europaea
- https://ogrodnik-amator.pl
- https://permakultura.edu.pl
- https://zielnikpolski.pl
- https://twojogrodek.pl
- https://www.almanac.com/content/almanac-moon-planting-calendar
- https://atlas-roslin.pl
Przepisy z tą rośliną
- Nalewka z korzenia kozłka lekarskiego (żankiel zwyczajny) · nalewka
- zupa zielona z żankielem
- sałatka żankielowa
- twarożek z żankielem
- jajecznica z żankielem
- omlet wiosenny
- pesto z żankiela
- kiszone liscie żankiela
- leśny chłodnik z żankielem
- francuska tarta z żankielem
- niemiecki Aufstrich z żankielem
- wiosenne bułeczki z żankielem
- Chleb pełnoziarnisty z żankielem
- Wiosenna tarta z żankielem i ricottą
- Francuski quiche z żankielem i łososiem
- Bułeczki z żankielem i serem feta
- Słodkie placuszki z żankielem
- Dżem z jabłek, żankiela i mięty
- Jajka faszerowane żankielem
- Kiszone liście żankiela z koperkiem
- Napój orzeźwiający z żankielem i cytryną
- Pesto z żankiel zwyczajny · pesto
- Chleb ziołowy z żankiel zwyczajny · chleb
- Żankiel zwyczajny pieczone w piekarniku · pieczenie
- Syrop smakowy z żankiel zwyczajny · syrop
- Odwar Ścinający z Żankiela
- Twardy Odwar na Rzeźnicze Krwawienia (Korzeń Żankiela)
- Śluzowo-Garbnikowy Wyciąg na Płuca (Żankiel, Dziewanna)
- Ściągająca Kąpiel Gojąca (Żankiel)
- Twardy Smar Gojący (Żankiel)
- Mroczny Ulep na Gardziel (Żankiel)
- Czeski Zlew na Rany (Żankiel, Żywokost, Fiołek)
- Kąpiel Krwi i Zrostu (Żankiel, Pokrzywa)
- Włoski Plaster Błotny (Żankiel, Babka)
- Szwajcarska Płukanka Żrąca (Żankiel, Szałwia)
- Rzeźnicki Łój na Rany (Żankiel, Smalec)
- Zlew do Mycia Cielska (Żankiel i Spółka)
- Balia Regeneracji Weterana (Żankiel, Lawenda)
- Rzeźnicki Odwar Wykrztuśny (Żankiel, Tymianek)
- Odwar na Zamarznięte Stawy (Żankiel, Żywokost, Wierzba)
- Czarna Zupa Odporności (Żankiel, Pokrzywa)
- Błotny Tynk Włoskich Drwali (Żankiel, Babka)
- Kaustyczna Płukanka do Pyska (Żankiel)
- Garbnikowy Ulep Ścinający (Syrop z Żankiela)
- Rzeźnicki Spirytus Gojący (Żankiel)
- Twardy Ściek na Flaki (Odwar z Żankiela)
- Złoty Ulep Weterana (Miód Pitny z Żankiela)
- Krwawy Tynk Tkankowy (Kataplazm z Żankiela Zwyczajnego)
- Dymny Tynk Skórny (Okadzanie z Żankiela)
- Zielona Maź Ściągająca (Smalec z Żankiela)
- Cierpki Jad Spirytusowy (Esencja z Żankiela)
- Napar ziolowy gojacy
- Kąpiel regenerująca
- Maść gojąca
- Syrop na przeziebienie
- Okład gojący historyczny (Polska)
- Mieszanka gojąca (żankiel, nagietek, babka, rumianek, krwawnik, fiołek, pokrzywa, skrzyp)
- Mieszanka wykrztuśna (żankiel, tymianek, babka, podbiał, lukrecja, dziewanna, rumianek, anyż)
- Mieszanka na reumatyzm (żankiel, korzeń żywokostu, kora wierzby, pokrzywa, skrzyp, tymianek, szałwia, mniszek)
- Nalewka z żankiel zwyczajny · nalewka
- Kataplazm (plastry z papki ziołowej) z żankiel zwyczajny · kataplazm
- Okadzanie/wywary do dymienia z żankiel zwyczajny · okadzanie
- Maść na smalcu/łożysku tłuszczowym z żankiel zwyczajny · maść na smalcu
- Gorzkie krople (esencja) z żankiel zwyczajny · esencja gorzka
Wiedza Tajemna
- Nazwa łacińska 'Sanicula' pochodzi od łacińskiego 'sanare' – leczyć.
- W średniowieczu żankiel był rośliną symboliczną – chronił przed czarami i pechem.
- Liście żankiela były dawniej popularnym dodatkiem do chłodników w południowej Polsce.
- W alpejskich wsiach stosowano okłady z żankiela na rany cięte i stłuczenia.
- W Niemczech nazywano żankiel 'Heil aller Welt' – uzdrowienie całego świata.
- Liście żankiela wkładano do poduszki dla dzieci, by spały spokojnie i zdrowo rosły.
- W polskim folklorze roślina była symbolem odnowy i wytrwałości.
- W Bawarii i Tyrolu żankiel był składnikiem mieszanek przeciwko złym mocom.
- W staropolskiej kuchni żankiel dodawano do zup jarzynowych jako 'ziele gojące'.
- W kulturze celtyckiej żankiel był rośliną odpędzającą złe duchy z domu.